Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan, không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép; điều khoản bất khả kháng trong hợp đồng có nhiệm vụ làm rõ cách áp dụng định nghĩa đó cho giao dịch cụ thể. Một điều khoản tốt nói rõ sự kiện nào được tính, bên gặp sự kiện phải thông báo và chứng minh thế nào, và hai bên làm gì nếu sự kiện kéo dài.
Những năm có dịch bệnh, thiên tai lớn hay gián đoạn chuỗi cung ứng cho thấy điều khoản này không còn là phần "chép cho đủ". Bài này dành cho người soạn và rà hợp đồng, đi qua từng phần của điều khoản, phân biệt với hoàn cảnh thay đổi cơ bản, và chỉ ra những chỗ bản nháp do AI soạn hay hụt. Quy định viện dẫn ở mức nguyên lý; trước khi tư vấn, đối chiếu văn bản hiện hành.
Luật nói gì và hợp đồng cần bổ sung gì
Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015, bên không thực hiện đúng nghĩa vụ do sự kiện bất khả kháng thì không phải chịu trách nhiệm dân sự, trừ khi có thoả thuận khác hoặc luật quy định khác. Luật Thương mại 2005 cũng coi bất khả kháng là trường hợp miễn trách nhiệm đối với hành vi vi phạm, kèm nghĩa vụ thông báo cho bên kia và nghĩa vụ chứng minh của bên viện dẫn. Nghĩa là ngay cả khi hợp đồng im lặng, bất khả kháng vẫn có thể được viện dẫn theo luật.
Vậy điều khoản trong hợp đồng để làm gì? Định nghĩa trong luật là định nghĩa theo tiêu chí — khách quan, không lường trước, không khắc phục được — và mỗi tiêu chí đều có thể tranh cãi trong một tình huống cụ thể. Một trận lũ ở vùng thường xuyên ngập có "không thể lường trước" không? Việc nhà cung cấp của nhà cung cấp ngừng giao hàng có phải bất khả kháng với bên bán không? Điều khoản hợp đồng giúp hai bên trả lời trước những câu hỏi đó cho giao dịch của mình.
Điều khoản còn bổ sung những gì luật để ngỏ: thời hạn thông báo cụ thể, loại bằng chứng chấp nhận được, nghĩa vụ hạn chế thiệt hại, hệ quả khi sự kiện kéo dài, và chi phí phát sinh do ai chịu. Đây là những chỗ thực sự quyết định kết quả khi có chuyện, và là những chỗ mẫu hợp đồng thường viết sơ sài nhất.
Liệt kê sự kiện: có lợi và có hại
Danh sách giúp giảm tranh cãi về loại sự kiện. Liệt kê thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh, chiến tranh, quyết định của cơ quan nhà nước cấm hoặc hạn chế hoạt động giúp hai bên không phải tranh luận một trận động đất có phải bất khả kháng không. Danh sách đặc biệt hữu ích với những sự kiện nằm ở ranh giới, như đình công hay sự cố hạ tầng.
Danh sách có thể bị hiểu là đóng. Nếu chỉ liệt kê mà không có câu mở, một sự kiện không có tên trong danh sách có thể bị cho là không được tính. Thường nên viết "bao gồm nhưng không giới hạn ở" và vẫn giữ tiêu chí chung của luật làm chuẩn.
Ghi rõ những gì không phải bất khả kháng. Đây là phần bên nhận nghĩa vụ hay muốn có: khó khăn tài chính, biến động giá, thiếu nhân công, sự cố của nhà thầu phụ do bên viện dẫn tự chọn. Liệt kê loại trừ ngăn bên kia dùng điều khoản bất khả kháng như lối thoát khỏi một hợp đồng đơn giản là đã trở nên kém lời.
Danh sách phải hợp với giao dịch. Hợp đồng vận chuyển đường biển, hợp đồng thuê máy chủ và hợp đồng tổ chức sự kiện ngoài trời gặp những rủi ro rất khác nhau. Chép nguyên danh sách từ mẫu này sang mẫu khác thường bỏ sót đúng sự kiện mà giao dịch đó dễ gặp nhất.
Nghĩa vụ thông báo và chứng minh
Phần này quyết định một bên có thực sự được miễn trách hay không. Điều khoản nên viết theo trình tự:
- Thời hạn thông báo: trong bao lâu kể từ khi biết hoặc lẽ ra phải biết sự kiện xảy ra. Ghi số ngày cụ thể và cách tính.
- Hình thức thông báo: bằng văn bản, gửi tới địa chỉ theo điều khoản thông báo của hợp đồng; nêu rõ thư điện tử có được chấp nhận không.
- Nội dung thông báo: sự kiện là gì, ảnh hưởng tới nghĩa vụ nào, dự kiến kéo dài bao lâu, các biện pháp đang áp dụng để khắc phục.
- Bằng chứng: loại giấy tờ được chấp nhận, ví dụ văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc xác nhận của tổ chức có thẩm quyền theo quy định hiện hành; thời hạn cung cấp bằng chứng.
- Cập nhật định kỳ: bên viện dẫn thông báo tình hình theo chu kỳ cho tới khi sự kiện chấm dứt.
- Hệ quả của việc không thông báo đúng hạn: ví dụ bên viện dẫn phải chịu trách nhiệm về thiệt hại phát sinh do chậm thông báo.
Bước cuối cùng hay bị bỏ. Không có nó, một bên có thể im lặng nhiều tuần rồi mới viện dẫn bất khả kháng, khi bên kia đã mất cơ hội tìm nguồn thay thế. Luật Thương mại 2005 cũng có quy định về trách nhiệm khi không thông báo; điều khoản hợp đồng làm rõ thêm cho giao dịch cụ thể.
Hệ quả khi sự kiện xảy ra và kéo dài
Phần hệ quả cần trả lời: trong thời gian bất khả kháng, nghĩa vụ nào được tạm dừng, thời hạn có được kéo dài không, và nếu kéo dài quá lâu thì sao. Bảng dưới đây là ví dụ giả định về cách sắp xếp.
| Giai đoạn | Hệ quả thường được thoả thuận | Điểm cần cân nhắc khi soạn |
|---|---|---|
| Ngay khi sự kiện xảy ra | Nghĩa vụ bị ảnh hưởng được tạm dừng, không bị phạt hay bồi thường cho phần bị ảnh hưởng | Nghĩa vụ không bị ảnh hưởng, như thanh toán phần đã giao, vẫn phải thực hiện |
| Trong thời gian sự kiện kéo dài | Thời hạn thực hiện được kéo dài tương ứng | Có thêm thời gian khắc phục hậu quả sau khi sự kiện chấm dứt không |
| Kéo dài quá một mốc thời gian | Mỗi bên có quyền chấm dứt hợp đồng bằng thông báo | Mốc này hợp với tính chất giao dịch; phần việc đã làm được thanh toán thế nào |
| Sau khi chấm dứt | Hoàn trả tiền ứng trước cho phần chưa thực hiện, thanh toán phần đã thực hiện | Chi phí phát sinh để bảo quản hàng, huỷ đặt chỗ do ai chịu |
Mốc thời gian được chấm dứt là điều khoản thương mại hơn là pháp lý: một hợp đồng cung ứng dài năm năm có thể chịu được vài tháng gián đoạn, một hợp đồng tổ chức sự kiện vào một ngày cố định thì không. Hỏi khách hàng điều gì xảy ra với kinh doanh của họ nếu đối tác ngừng thực hiện một tháng, ba tháng, sáu tháng.
Nghĩa vụ hạn chế thiệt hại và chi phí phát sinh
Bất khả kháng miễn trách nhiệm cho phần nghĩa vụ bị ảnh hưởng, nhưng không cho phép bên viện dẫn ngồi chờ. Theo tiêu chí của luật, sự kiện chỉ là bất khả kháng khi không thể khắc phục được dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép; vì vậy điều khoản nên ghi rõ nghĩa vụ chủ động hạn chế thiệt hại: tìm phương án vận chuyển thay thế, chuyển sản xuất sang cơ sở khác nếu có, thông báo cho bên kia để họ cũng hạn chế thiệt hại của mình. Bên không làm những việc hợp lý này có thể bị coi là không đáp ứng tiêu chí, và mất quyền miễn trách cho phần thiệt hại lẽ ra tránh được.
Chi phí phát sinh trong thời gian bất khả kháng là chỗ mẫu hợp đồng gần như luôn im lặng. Hàng đã sản xuất nhưng chưa giao được thì ai trả tiền kho? Thiết bị đã thuê để thực hiện hợp đồng nằm chờ thì ai chịu tiền thuê? Phương án vận chuyển thay thế đắt hơn thì ai bù phần chênh? Không có câu trả lời trong hợp đồng, mỗi khoản này trở thành một cuộc tranh luận riêng đúng vào lúc hai bên đều đang khó khăn.
Ví dụ giả định: một hợp đồng cung cấp nông sản ghi rõ trong thời gian bất khả kháng, bên bán tự chịu chi phí bảo quản hàng tại kho của mình trong một khoảng thời gian nhất định, quá thời hạn đó chi phí được chia đôi, và bên mua có quyền nhận hàng sớm tại kho nếu tự lo vận chuyển. Điều khoản không dài, nhưng nó biến một tình huống tranh chấp gần như chắc gặp thành một phép tính hai bên đã đồng ý từ trước.
Phân biệt với hoàn cảnh thay đổi cơ bản
Bộ luật Dân sự 2015 có quy định riêng về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản: khi hoàn cảnh thay đổi do nguyên nhân khách quan mà các bên không thể lường trước khi giao kết, và việc tiếp tục thực hiện hợp đồng mà không có sửa đổi sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho một bên, bên bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu bên kia đàm phán lại; nếu không thoả thuận được, có thể yêu cầu toà án chấm dứt hoặc sửa đổi hợp đồng theo điều kiện luật định.
Khác biệt cốt lõi: bất khả kháng là khi việc thực hiện nghĩa vụ trở nên không thể, còn hoàn cảnh thay đổi cơ bản là khi vẫn thực hiện được nhưng gây thiệt hại nghiêm trọng, ví dụ giá nguyên liệu tăng gấp nhiều lần. Bất khả kháng dẫn tới miễn trách nhiệm; hoàn cảnh thay đổi cơ bản dẫn tới đàm phán lại và nếu không được thì toà án can thiệp. Trong lúc đàm phán lại, nguyên tắc là các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ, trừ khi có thoả thuận khác.
Khi soạn, nên quyết định có muốn điều chỉnh cơ chế hoàn cảnh thay đổi cơ bản trong hợp đồng không, ví dụ bằng điều khoản điều chỉnh giá theo chỉ số, hoặc ngược lại các bên chấp nhận chịu rủi ro biến động giá. Một hợp đồng chỉ có điều khoản bất khả kháng mà im lặng về biến động hoàn cảnh để ngỏ khả năng tranh luận khi giá cả thay đổi mạnh. Phần áp dụng cụ thể cần đối chiếu văn bản và hướng dẫn hiện hành.
Dùng AI rà và những chỗ AI hay hụt
Trên bản đã che thông tin, trong công cụ đã được duyệt, có thể nhờ AI làm nhanh những việc sau rồi tự kiểm:
- Trích toàn bộ câu liên quan đến bất khả kháng, kể cả những câu nằm rải ở điều khoản giao hàng, thanh toán, chấm dứt.
- Lập bảng: sự kiện được liệt kê, sự kiện bị loại trừ, thời hạn thông báo, bằng chứng, hệ quả, mốc chấm dứt; ghi KHÔNG CÓ cho phần thiếu.
- Đóng vai bên kia: "Với tư cách bên bán, những tình huống nào có thể viện dẫn điều khoản này để tránh trách nhiệm giao hàng."
- Lưu ý chỗ hụt thường gặp khi AI soạn: dùng khái niệm "force majeure" kiểu nước ngoài với danh sách rất dài nhưng không có thời hạn thông báo; viết "bên bị ảnh hưởng được miễn mọi nghĩa vụ" thay vì chỉ nghĩa vụ bị ảnh hưởng; không phân biệt với hoàn cảnh thay đổi cơ bản; quên nghĩa vụ hạn chế thiệt hại.
- Viện dẫn điều luật: AI có thể ghi sai số điều hoặc dẫn văn bản cũ; mọi viện dẫn phải tra lại trên văn bản gốc.
Câu lệnh đóng vai bên kia thường cho kết quả đáng giá nhất, vì nó buộc bạn nhìn điều khoản như một lối thoát chứ không chỉ như một tấm khiên. Điều khoản bất khả kháng tốt là điều khoản mà cả hai phía đều thấy khó lạm dụng.
Câu hỏi thường gặp
Dịch bệnh có đương nhiên được coi là bất khả kháng không?
Không đương nhiên. Phải xét sự kiện có đáp ứng các tiêu chí khách quan, không lường trước được và không khắc phục được đối với nghĩa vụ cụ thể hay không. Một hợp đồng ký khi dịch đã diễn ra có thể khó chứng minh yếu tố không lường trước. Điều khoản hợp đồng rõ ràng giúp giảm tranh cãi.
Khó khăn tài chính có được viện dẫn là bất khả kháng không?
Thường không. Khó khăn tài chính, biến động giá hay mất khách hàng là rủi ro kinh doanh thông thường. Trường hợp biến động hoàn cảnh nghiêm trọng có thể xem xét theo cơ chế hoàn cảnh thay đổi cơ bản, với điều kiện và hệ quả khác hẳn bất khả kháng.
Không thông báo bất khả kháng đúng hạn thì có mất quyền miễn trách không?
Tuỳ quy định của luật áp dụng và câu chữ hợp đồng. Luật Thương mại 2005 quy định bên vi phạm phải thông báo và chịu trách nhiệm về thiệt hại do không thông báo kịp thời. Hợp đồng có thể quy định hệ quả chặt hơn, vì vậy cần đọc kỹ điều khoản thông báo.
Có cần xin xác nhận của cơ quan nhà nước về sự kiện bất khả kháng không?
Không phải lúc nào cũng bắt buộc, nhưng bằng chứng khách quan giúp việc chứng minh dễ hơn. Hợp đồng nên ghi rõ loại bằng chứng hai bên chấp nhận. Thủ tục xin xác nhận cụ thể cần kiểm theo quy định và cơ quan có thẩm quyền hiện hành.
Bất khả kháng có làm hợp đồng tự chấm dứt không?
Không tự động. Bất khả kháng thường làm tạm dừng nghĩa vụ bị ảnh hưởng và miễn trách nhiệm cho phần đó. Việc chấm dứt hợp đồng nên được quy định rõ, ví dụ khi sự kiện kéo dài quá một mốc thời gian thì mỗi bên có quyền chấm dứt bằng thông báo.
Có nên dùng điều khoản bất khả kháng do AI soạn sẵn không?
Chỉ nên dùng làm bản nháp để đối chiếu. Bản AI soạn thường dài, theo phong cách nước ngoài và thiếu các phần quyết định như thời hạn thông báo, bằng chứng và hệ quả theo giai đoạn. Người soạn cần viết lại theo luật Việt Nam và đặc thù giao dịch.