Khi AI rút ngắn thời gian làm một việc, nguyên tắc công bằng là khách hàng trả cho giá trị và thời gian thật của luật sư, không trả cho thời gian lẽ ra phải tốn nếu không có công cụ. Với cách tính theo giờ, điều này nghĩa là ghi đúng số giờ đã làm, kể cả giờ kiểm kết quả AI. Với cách tính trọn gói, câu hỏi chuyển sang chỗ mức thù lao có còn hợp lý với khối lượng và giá trị công việc hay không.
Bài này không nêu mức phí, chỉ bàn cách nghĩ về cấu trúc thù lao khi văn phòng dùng AI: ưu và nhược của từng phương thức tính, thời gian nào được tính, chi phí công cụ có được chuyển cho khách không, và cách giải thích với khách để tránh hiểu lầm. Pháp luật về luật sư và quy tắc đạo đức nghề nghiệp có quy định về thù lao; bạn nên đọc lại bản hiện hành khi soạn hợp đồng.
Vì sao AI làm câu chuyện thù lao trở nên khó
Luật Luật sư cho phép tính thù lao theo một số phương thức, như theo giờ làm việc, theo vụ việc với mức thù lao trọn gói, theo hợp đồng dài hạn với mức cố định, hoặc theo tỷ lệ giá trị của hợp đồng hay vụ việc trong những trường hợp được phép. Quy tắc đạo đức nghề nghiệp đòi hỏi thù lao được thoả thuận rõ ràng, hợp lý và minh bạch. Những quy định này không thay đổi vì AI, nhưng AI làm thay đổi mối quan hệ giữa thời gian và kết quả.
Trước đây, một bản rà soát hợp đồng hai mươi trang có thể mất vài giờ. Với AI hỗ trợ đọc và đánh dấu, thời gian có thể giảm đáng kể, dù phần phân tích và kiểm vẫn cần luật sư. Nếu văn phòng tính theo giờ, doanh thu giảm theo thời gian tiết kiệm. Nếu văn phòng tính trọn gói như cũ, lợi ích thuộc về văn phòng. Cả hai cách đều có thể công bằng hoặc không, tuỳ cách văn phòng làm và cách nói với khách.
Ở nước ngoài, câu hỏi này đã được bàn chính thức. Ý kiến năm 2024 của Hiệp hội Luật sư Hoa Kỳ về AI tạo sinh nêu rằng khi tính theo giờ, luật sư chỉ được tính thời gian thực tế đã làm, và thường không được tính cho khách thời gian tự học một công cụ dùng chung. Đó không phải quy định ở Việt Nam, nhưng là cách nghĩ đáng tham khảo.
So sánh các phương thức tính khi có AI
Bảng dưới không đánh giá phương thức nào tốt hơn, chỉ nêu điểm cần chú ý của mỗi cách khi văn phòng dùng AI.
| Phương thức | Điểm thuận | Điểm cần chú ý khi dùng AI |
|---|---|---|
| Theo giờ | Minh bạch, khách thấy rõ công sức | Ghi đúng giờ thực tế; không ghi theo thời gian ước tính nếu làm thủ công; giờ kiểm kết quả AI là giờ làm thật |
| Trọn gói theo vụ việc | Khách biết trước chi phí, văn phòng được hưởng hiệu quả | Mức trọn gói vẫn phải hợp lý với khối lượng và giá trị; nên định lại khi hiệu quả thay đổi lớn |
| Cố định theo hợp đồng dài hạn | Ổn định cho cả hai bên | Khối lượng việc khách gửi có thể tăng khi văn phòng làm nhanh hơn; nên rõ phạm vi |
| Theo tỷ lệ giá trị | Gắn với kết quả, trong phạm vi được phép | Ít chịu ảnh hưởng trực tiếp của AI; vẫn phải tuân giới hạn về loại vụ việc được áp dụng |
Nhiều văn phòng kết hợp: trọn gói cho việc lặp lại có quy trình rõ, như rà soát hợp đồng mẫu, và theo giờ cho việc phức tạp khó ước lượng, như chuẩn bị tranh tụng. AI làm cho nhóm việc thứ nhất rộng ra, vì càng nhiều việc trở nên có quy trình.
Thời gian nào được tính, thời gian nào không
Thời gian soạn câu lệnh và xem kết quả cho vụ việc của khách. Đây là công việc thật cho khách, tương tự thời gian nghiên cứu. Tính được, theo giờ thực tế.
Thời gian kiểm trích dẫn, đối chiếu nguồn, sửa bản nháp của AI. Đây là phần cốt lõi của trách nhiệm luật sư. Tính được, và nên giải thích cho khách rằng đây là phần giúp văn bản đáng tin.
Thời gian ẩn danh hồ sơ trước khi đưa vào AI. Là công việc phục vụ vụ việc, nhưng nếu ẩn danh tốn nhiều thời gian hơn phần AI tiết kiệm được, khách có lý do để hỏi vì sao văn phòng chọn cách đó. Cân nhắc trước khi làm.
Thời gian học cách dùng công cụ. Học một công cụ dùng chung cho mọi khách là chi phí hoạt động của văn phòng, không nên tính cho khách cụ thể. Ngoại lệ hợp lý là khi khách yêu cầu dùng một công cụ riêng của họ.
Thời gian "lẽ ra phải tốn". Không tính. Ghi giờ theo thời gian làm thủ công trong khi thực tế dùng AI làm nhanh hơn là ghi sai, và với luật sư, ghi sai giờ là vấn đề đạo đức.
Chi phí công cụ AI có được chuyển cho khách không
Phí thuê bao công cụ AI dùng chung cho cả văn phòng, giống phí phần mềm tra cứu văn bản hay phí thuê văn phòng, thường được coi là chi phí hoạt động chung và đã nằm trong mức thù lao. Tách riêng thành một dòng "phí AI" trên hoá đơn cho từng khách dễ gây phản cảm và khó giải thích cách chia.
Trường hợp khác là khi văn phòng phải dùng một công cụ riêng cho một vụ việc cụ thể, ví dụ thuê công cụ phân tích tài liệu cho một thương vụ có hàng nghìn hợp đồng, theo yêu cầu hoặc với sự đồng ý của khách. Khi đó chi phí công cụ giống chi phí dịch thuật hay giám định: có thể thoả thuận để khách chịu, nhưng phải ghi rõ trong hợp đồng hoặc phụ lục, kèm cách tính.
Nguyên tắc chung: khách chỉ trả những khoản đã được thoả thuận trước, bằng cách tính khách hiểu được. Không cộng phụ phí công nghệ sau khi việc đã xong.
Một điểm hay bị bỏ qua: nếu văn phòng thoả thuận để khách chịu chi phí một công cụ riêng, thì khách cũng có quyền hỏi về cam kết dữ liệu của công cụ đó, vì chính họ đang trả tiền cho việc đưa tài liệu của mình vào. Chuẩn bị sẵn bản ghi đánh giá công cụ để gửi kèm phụ lục chi phí. Ngược lại, nếu khách muốn dùng công cụ do chính họ đã mua, văn phòng cần xem điều khoản của công cụ đó và thống nhất ai quản lý tài khoản, ai chịu trách nhiệm khi có sự cố dữ liệu.
Khi khách tự dùng AI làm trước một phần việc
Ngày càng nhiều khách hàng, nhất là doanh nghiệp nhỏ, tự dùng AI soạn một bản hợp đồng hay một lá đơn rồi gửi văn phòng "chỉ cần xem qua". Về thù lao, đây là tình huống dễ vướng: khách nghĩ phần lớn việc đã xong nên phí phải thấp, trong khi luật sư biết rằng rà một bản do AI soạn, không rõ dựa trên khung nào, đôi khi mất nhiều công hơn soạn từ khung mẫu đã kiểm của văn phòng.
Cách xử lý minh bạch là xem bản của khách trước khi báo phí, rồi nói rõ hai lựa chọn: rà và sửa trên bản của khách, hoặc soạn lại từ khung của văn phòng và đưa các ý của khách vào. Kèm theo đó là ước lượng thời gian hay mức trọn gói của từng cách. Khách chọn khi đã hiểu vì sao "xem qua" không phải lúc nào cũng nhanh.
Dù chọn cách nào, phạm vi trách nhiệm phải được ghi rõ. Nếu văn phòng chỉ rà theo một số điểm khách yêu cầu, hãy ghi phạm vi đó trong thư xác nhận công việc, để sau này không có hiểu lầm rằng luật sư đã bảo đảm cho toàn bộ văn bản.
Giải thích với khách hàng
Khách hàng ngày càng biết AI làm được gì, và có thể hỏi thẳng vì sao phải trả cho việc máy làm. Một số ý giúp cuộc nói chuyện rõ ràng:
- Khách trả cho phán đoán, kinh nghiệm và trách nhiệm của luật sư, không trả cho số trang được viết ra. AI giúp phần đọc và soạn nhanh hơn, phần quyết định vẫn là của luật sư.
- Với phí theo giờ, khách được lợi trực tiếp từ việc văn phòng làm nhanh hơn, vì số giờ ghi là giờ thật.
- Với phí trọn gói, mức phí phản ánh giá trị và rủi ro của việc, và văn phòng chịu rủi ro nếu việc kéo dài hơn dự kiến.
- Thời gian kiểm kết quả AI là phần làm cho văn bản đáng tin; đó là lý do không phải việc nào cũng rẻ đi theo tỉ lệ thời gian máy tiết kiệm được.
- Nếu khách muốn giảm chi phí, có thể bàn thu hẹp phạm vi công việc, chứ không bỏ bước kiểm.
Nói rõ những điều này từ khi báo phí giúp tránh tình huống khách tự dùng chatbot ra kết quả trong vài phút rồi so với hoá đơn của văn phòng. Cách đặt mức trọn gói hay báo giá theo cấu thành có bài riêng ở danh mục vận hành văn phòng luật.
Rà lại cách tính thù lao trong văn phòng
Nếu văn phòng đã dùng AI một thời gian mà chưa xem lại cách tính thù lao, năm bước dưới đây giúp làm điều đó có hệ thống:
- Chọn ba đến năm loại việc văn phòng làm nhiều nhất và đã dùng AI hỗ trợ.
- Với mỗi loại, so thời gian thực tế trước và sau khi dùng AI, tách riêng thời gian kiểm và sửa.
- Xem mức thù lao hiện tại của từng loại có còn hợp lý với khối lượng và giá trị không, theo phương thức đang áp dụng.
- Sửa hướng dẫn ghi giờ nội bộ: ghi giờ thực tế, có mục riêng cho thời gian kiểm kết quả AI nếu muốn theo dõi.
- Cập nhật mẫu hợp đồng dịch vụ, điều khoản thù lao và điều khoản về công cụ công nghệ cho thống nhất.
Việc rà này cũng cho văn phòng dữ liệu thật về hiệu quả của AI, thay vì cảm giác chung chung "nhanh hơn nhiều". Có dữ liệu thì có cơ sở để đầu tư thêm hoặc dừng một công cụ.
Câu hỏi thường gặp
Dùng AI làm nhanh hơn thì có bắt buộc phải giảm phí trọn gói không?
Không có quy định chung bắt buộc giảm, nhưng thù lao phải hợp lý và đã được thoả thuận. Nếu hiệu quả thay đổi lớn và khách hàng lâu năm thấy mức phí không còn tương xứng, việc xem lại là hợp lẽ. Quyết định thuộc về văn phòng và khách khi thoả thuận.
Có thể ghi thời gian AI chạy vào giờ tính phí không?
Không. Thời gian máy xử lý không phải thời gian làm việc của luật sư. Được tính là thời gian luật sư soạn câu lệnh, đọc, phân tích và kiểm kết quả. Ghi giờ cho thời gian chờ máy chạy trong khi làm việc khác là ghi trùng.
Văn phòng có nên quảng bá việc dùng AI để thu hút khách vì rẻ hơn không?
Văn phòng được giới thiệu cách mình làm việc hiệu quả, nhưng cần thận trọng với lời hứa "rẻ hơn" hay "nhanh hơn" không cụ thể, và tuân quy định về quảng cáo dịch vụ pháp lý cùng quy tắc đạo đức. Khách thuê luật sư vì sự cẩn trọng, đừng để thông điệp về tốc độ lấn át điều đó.
Luật sư tập sự dùng AI làm nhanh hơn thì giờ của họ tính thế nào?
Vẫn theo giờ thực tế của người làm và mức áp dụng cho người đó theo thoả thuận. Cần lưu ý thời gian luật sư hướng dẫn kiểm lại bản của người tập sự; đó là thời gian làm việc thật, nhưng không nên tính trùng cho khách phần sửa lỗi do việc hướng dẫn chưa tốt.
Hoá đơn có nên ghi rõ phần việc nào có AI hỗ trợ không?
Không bắt buộc ghi chi tiết đến mức đó, nhưng mô tả công việc trên bảng kê giờ nên đúng với thực tế. Nếu khách hỏi, hãy trả lời thật. Với khách hàng doanh nghiệp có yêu cầu riêng về việc dùng AI, có thể cần ghi theo yêu cầu của họ.
Khách hàng đề nghị trả ít hơn vì cho rằng AI đã làm hết, nên xử lý thế nào?
Giải thích phần việc luật sư đã làm: phân tích, đánh giá rủi ro, kiểm trích dẫn, chịu trách nhiệm. Nếu tính theo giờ, đưa bảng kê giờ thực tế. Nếu tính trọn gói, nhắc lại thoả thuận ban đầu. Giữ thái độ bình tĩnh, vì câu hỏi này sẽ ngày càng phổ biến.