Khi AI sai trong một văn bản luật sư gửi khách hoặc nộp cho cơ quan, người chịu trách nhiệm trước khách hàng và cơ quan tiến hành tố tụng là luật sư và tổ chức hành nghề đã ký hoặc phát hành văn bản đó, không phải công cụ. Điều khoản của hầu hết nhà cung cấp AI đều nói rõ kết quả có thể sai và người dùng phải tự kiểm. Đổ lỗi cho máy không phải lời biện hộ được chấp nhận trong nghề.
Câu hỏi thực tế vì thế không phải "ai chịu", mà là "chịu ở những tầng nào và làm sao để giảm khả năng sai". Bài này tách ba tầng trách nhiệm: với khách hàng theo hợp đồng dịch vụ, với cơ quan tiến hành tố tụng, và trách nhiệm kỷ luật nghề nghiệp, rồi đưa ra cách tổ chức công việc để mỗi sai sót của AI bị chặn trước khi ra khỏi văn phòng. Bài viết nguyên lý, không thay đánh giá trách nhiệm cho một vụ cụ thể.
Vì sao trách nhiệm không chuyển sang công cụ
Luật sư được khách thuê vì kiến thức và sự cẩn trọng chuyên môn. Khách không thuê một phần mềm, họ thuê một người có chứng chỉ hành nghề, gia nhập Đoàn luật sư và chịu sự quản lý nghề nghiệp. Mọi công cụ luật sư dùng, từ bộ luật in, phần mềm tra cứu đến AI, đều là phương tiện. Nếu một cuốn sách in sai số điều mà luật sư không kiểm, khách vẫn hỏi luật sư chứ không hỏi nhà xuất bản.
Phía nhà cung cấp, điều khoản sử dụng của công cụ AI phổ biến thường có ba nội dung đi cùng nhau: kết quả có thể không chính xác, người dùng tự chịu trách nhiệm đánh giá kết quả, và hãng giới hạn trách nhiệm bồi thường ở mức rất thấp. Dù những điều khoản đó có hiệu lực đến đâu theo pháp luật áp dụng, về thực tế chúng cho thấy rằng không nên kỳ vọng chia sẻ rủi ro với hãng.
Cũng cần tách sai của AI khỏi sai của quy trình. Phần lớn sự cố không do AI sai một lần, mà do không ai kiểm ở bước cuối. Vụ một luật sư ở Hoa Kỳ năm 2023 nộp bản luận cứ có các án lệ do chatbot bịa ra được nhắc nhiều chính vì thế: công cụ sai là chuyện đã biết; điều khiến luật sư bị toà xử lý là việc nộp mà không kiểm, và không thừa nhận ngay khi bị hỏi.
Ba tầng trách nhiệm khi văn bản có lỗi do AI
Một sai sót có thể kéo theo cùng lúc nhiều tầng trách nhiệm. Bảng dưới mô tả nguyên lý; mức độ cụ thể phụ thuộc hợp đồng, tình tiết và văn bản hiện hành.
| Tầng | Ai có thể yêu cầu | Thường xoay quanh |
|---|---|---|
| Dân sự, theo hợp đồng dịch vụ pháp lý | Khách hàng | Luật sư có thực hiện công việc với sự cẩn trọng đã cam kết không, thiệt hại thực tế là gì, có điều khoản giới hạn trách nhiệm không |
| Trước cơ quan tiến hành tố tụng | Toà án, cơ quan có thẩm quyền trong vụ việc | Tính trung thực của văn bản nộp, trích dẫn sai hay giả, ảnh hưởng đến quá trình giải quyết |
| Kỷ luật nghề nghiệp | Đoàn luật sư, theo khiếu nại hoặc tự phát hiện | Vi phạm quy tắc đạo đức về năng lực, cẩn trọng, trung thực, bảo mật |
| Nội bộ tổ chức hành nghề | Văn phòng, công ty luật với nhân viên | Ai làm sai quy trình, có quy định nội bộ hay không, đã hướng dẫn chưa |
Điểm chung của cả bốn hàng: câu hỏi trung tâm luôn là sự cẩn trọng. Văn phòng chứng minh được đã có quy trình kiểm và đã làm theo quy trình đứng ở vị trí khác hẳn văn phòng không có gì để trình ra.
Những kiểu sai của AI hay lọt vào văn bản pháp lý
Trích dẫn không tồn tại. AI tạo ra số hiệu văn bản, số điều, tên án lệ trông rất thật. Với tiếng Việt, kiểu hay gặp là số nghị định đúng dạng nhưng sai năm, hoặc điều luật đúng nội dung nhưng thuộc bộ luật cũ đã hết hiệu lực.
Trích dẫn có thật nhưng sai nội dung. Văn bản có tồn tại, nhưng điều được dẫn không nói điều AI nói. Kiểu này khó phát hiện hơn vì kiểm sơ qua thấy số hiệu đúng.
Bỏ sót. Khi rà hợp đồng dài, AI có thể bỏ qua một điều khoản bất lợi nằm ở phụ lục, hoặc gộp hai nghĩa vụ khác nhau thành một. Sai do thiếu ít bị chú ý hơn sai do thừa.
Áp nhầm pháp luật nước ngoài. Công cụ được huấn luyện chủ yếu trên tài liệu tiếng Anh có thể đưa khái niệm của hệ thống thông luật vào câu trả lời về pháp luật Việt Nam, ví dụ coi một bản án bất kỳ là án lệ ràng buộc.
Sai mốc thời gian. Tính sai thời hiệu, thời hạn kháng cáo hay thời hạn thông báo vì AI đếm sai ngày, không tính ngày nghỉ, hoặc dùng quy định đã sửa đổi.
Quy trình kiểm để không có sai sót lọt ra ngoài
Mục tiêu không phải kiểm mọi chữ AI viết, mà kiểm đúng những chỗ sai gây hậu quả. Một quy trình bốn lớp gọn cho văn phòng nhỏ:
- Phân loại văn bản trước khi giao cho AI: văn bản nội bộ, văn bản gửi khách, văn bản nộp cơ quan. Lớp kiểm tăng dần theo thứ tự đó.
- Mọi trích dẫn văn bản pháp luật, án lệ, bản án đều được mở bản gốc trên nguồn chính thức, đối chiếu số hiệu, ngày ban hành, tình trạng hiệu lực và đúng câu chữ được dẫn. Không có bản gốc thì xoá trích dẫn.
- Mọi con số và mốc thời gian được tính lại bằng tay hoặc bằng bảng tính, không lấy kết quả tính của AI.
- Người ký văn bản đọc toàn bộ bản cuối, không chỉ phần AI soạn. Nếu người ký không có thời gian đọc thì văn bản chưa sẵn sàng.
- Ghi lại: phần nào có AI tham gia, ai đã kiểm trích dẫn, kiểm ngày nào. Một dòng trong hồ sơ là đủ.
Lớp ghi lại thường bị coi là thủ tục thừa. Thật ra đó là bằng chứng cho sự cẩn trọng khi có tranh chấp, và cũng giúp văn phòng nhìn lại xem AI hay sai ở loại việc nào để điều chỉnh cách dùng.
Hợp đồng dịch vụ và bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp
Hợp đồng dịch vụ pháp lý là nơi văn phòng mô tả phạm vi công việc và trách nhiệm. Một số văn phòng thêm điều khoản về việc dùng công cụ công nghệ, nói rõ công cụ chỉ hỗ trợ và luật sư chịu trách nhiệm về kết quả cuối. Điều khoản kiểu này không miễn trách nhiệm cho văn phòng, nhưng làm rõ cho khách cách văn phòng làm việc và đặt kỳ vọng đúng.
Cố gắng viết điều khoản miễn trừ trách nhiệm cho sai sót do AI là hướng đi không nên. Nó gây mất niềm tin, và hiệu lực của điều khoản miễn trừ trách nhiệm do lỗi chuyên môn của chính người cung cấp dịch vụ là điều đáng ngờ. Nếu cần, hãy hỏi một đồng nghiệp chuyên về hợp đồng dịch vụ để soạn cho đúng.
Về bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp, pháp luật về luật sư có quy định liên quan, và nhiều văn phòng có mua. Câu hỏi đáng kiểm là hợp đồng bảo hiểm có loại trừ sai sót phát sinh từ việc dùng công cụ tự động không, và văn phòng có nghĩa vụ thông báo gì cho bên bảo hiểm khi bắt đầu dùng AI. Đọc lại hợp đồng bảo hiểm hiện có, và hỏi bên bảo hiểm bằng văn bản nếu không rõ.
Biết dùng công cụ cũng là một phần của sự cẩn trọng
Quy tắc đạo đức nghề nghiệp luôn đòi hỏi luật sư làm việc với năng lực và sự cẩn trọng cần thiết. Khi một công cụ đã phổ biến trong nghề, hiểu nó đủ để dùng an toàn trở thành một phần của năng lực đó. Không cần biết mô hình ngôn ngữ vận hành thế nào về kỹ thuật, nhưng cần biết vài điều căn bản: công cụ có thể bịa trích dẫn với giọng rất tự tin, kiến thức của nó có mốc thời gian, nó có thể không phân biệt văn bản còn hay hết hiệu lực, và câu trả lời thay đổi theo cách hỏi.
Ở chiều ngược lại, cũng có câu hỏi về việc hoàn toàn không dùng. Hiệp hội Luật sư Hoa Kỳ năm 2024 đã ra ý kiến chính thức về AI tạo sinh, trong đó coi hiểu biết về lợi ích và rủi ro của công cụ là một phần của nghĩa vụ năng lực. Đó là bối cảnh nước ngoài, không ràng buộc luật sư Việt Nam, nhưng cho thấy hướng nghĩ của nghề: vấn đề không phải dùng hay không dùng, mà là dùng có hiểu biết.
Với văn phòng, điều này dịch thành một việc cụ thể: người được phép dùng AI cho hồ sơ phải qua một buổi hướng dẫn, biết các kiểu sai thường gặp, và biết quy trình kiểm. Người mới vào văn phòng chưa qua hướng dẫn thì chưa được giao việc có AI tham gia.
Khi phát hiện sai sót đã gửi ra ngoài
Dù cẩn trọng đến đâu, có lúc sai sót vẫn lọt ra. Cách xử lý trong những ngày đầu ảnh hưởng nhiều đến hậu quả:
- Xác định ngay văn bản nào, gửi cho ai, ngày nào, sai ở đâu, và sai đó đã gây hậu quả gì chưa.
- Nếu văn bản đã nộp cho cơ quan tiến hành tố tụng, chủ động gửi văn bản đính chính hoặc bổ sung theo thủ tục phù hợp, thay vì chờ bị phát hiện.
- Báo cho khách hàng một cách trung thực: sai gì, ảnh hưởng thế nào, văn phòng đã và sẽ làm gì. Không đổ lỗi cho công cụ hay nhân viên trước mặt khách.
- Kiểm các văn bản khác cùng loại đã soạn bằng cách tương tự, vì một kiểu sai thường lặp lại.
- Sửa quy trình nội bộ ở đúng lớp đã để lọt, và ghi lại bài học cho cả văn phòng.
Kinh nghiệm từ các vụ việc ở nước ngoài cho thấy cơ quan xử lý thường nghiêm khắc hơn với việc che giấu hay chối quanh so với chính sai sót ban đầu. Thừa nhận sớm và sửa sớm là cách giảm thiệt hại tốt nhất cho cả khách hàng lẫn văn phòng.
Câu hỏi thường gặp
Trợ lý luật sư dùng AI soạn sai thì trợ lý hay luật sư chịu trách nhiệm?
Trước khách hàng và cơ quan, luật sư phụ trách và tổ chức hành nghề là bên chịu trách nhiệm, vì họ giao việc, kiểm và phát hành văn bản. Trong nội bộ, việc trợ lý làm sai quy trình được xử lý theo quy chế của văn phòng. Đó là lý do quy trình kiểm phải có người ký đọc bản cuối.
Có nên ghi trong văn bản nộp toà rằng phần nào do AI soạn không?
Hiện chưa có quy định chung bắt buộc ghi điều này trong văn bản tố tụng ở Việt Nam theo hiểu biết phổ biến, nhưng bạn nên kiểm quy định và hướng dẫn hiện hành của ngành toà án. Ở một số nước, toà án đã ban hành yêu cầu khai báo. Điều chắc chắn là người ký phải bảo đảm tính đúng đắn của toàn bộ văn bản.
Kiểm mọi trích dẫn có làm mất hết thời gian AI tiết kiệm được không?
Kiểm trích dẫn mất ít thời gian hơn tự nghiên cứu từ đầu, nhất là khi bạn yêu cầu AI ghi nguồn cho từng ý. Nếu một loại việc mà thời gian kiểm gần bằng thời gian tự làm, đó là dấu hiệu loại việc đó chưa hợp để giao cho AI, hoặc câu lệnh chưa tốt.
Nhà cung cấp AI có thể bị yêu cầu bồi thường khi công cụ đưa ra trích dẫn sai không?
Về lý thuyết, mọi bên gây thiệt hại đều có thể bị yêu cầu, nhưng điều khoản sử dụng thường giới hạn trách nhiệm của hãng và yêu cầu người dùng tự kiểm. Đối với luật sư, thực tế là không nên trông vào khả năng này. Trách nhiệm trước khách hàng vẫn ở phía bạn.
Khách hàng tự dùng AI rồi đưa kết quả cho luật sư, nếu kết quả sai thì sao?
Khi khách đưa tài liệu do họ tự làm, luật sư vẫn phải đánh giá nó bằng chuyên môn của mình trước khi dựa vào. Nếu luật sư dùng lại mà không kiểm, sai sót trở thành sai sót của luật sư. Nên nói rõ với khách rằng bản AI của họ chỉ là đầu vào tham khảo.
Quy tắc đạo đức luật sư có nhắc riêng đến AI không?
Bộ quy tắc hiện hành của Liên đoàn Luật sư Việt Nam được xây dựng trước khi AI tạo sinh phổ biến, nên các nguyên tắc về năng lực, cẩn trọng, trung thực và bảo mật là phần áp vào việc dùng AI. Hãy theo dõi hướng dẫn mới của Liên đoàn và Đoàn luật sư nơi bạn sinh hoạt.