Mọi trích dẫn pháp luật xuất hiện trong văn bản có dùng AI, từ số điều, số khoản, số hiệu nghị định đến tên án lệ, đều phải được đối chiếu từng dòng với văn bản gốc trên nguồn chính thức trước khi văn bản đó rời khỏi bàn làm việc. Không có ngoại lệ cho trích dẫn "nghe quen", cho luật mình đã thuộc, hay cho công cụ quảng cáo là chuyên về luật.
Bài này đi sâu vào thao tác kiểm, dành cho luật sư, chuyên viên pháp chế và trợ lý chịu trách nhiệm soát văn bản trước khi gửi. Phần lý do vì sao mô hình ngôn ngữ bịa luật đã có ở danh mục nền tảng của trang; ở đây tập trung vào câu hỏi thực tế hơn: sai thường trông như thế nào, dò thế nào cho nhanh, và ghi lại thế nào để người sau tin được.
Năm kiểu sai trích dẫn mà AI hay tạo ra
Văn bản không tồn tại. Số hiệu đúng định dạng, có năm ban hành, có cơ quan ban hành, nhưng tra không ra. Đây là kiểu dễ phát hiện nhất nếu chịu tra, và nguy hiểm nhất nếu không tra, vì người đọc phía bên kia chỉ cần một lần tìm là thấy.
Văn bản có thật, số điều sai. Nội dung được mô tả đúng là có trong luật, nhưng nằm ở điều khác. Kiểu này hay gặp với bộ luật dài như Bộ luật Dân sự 2015 hay Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, nơi mô hình nhớ nội dung nhưng nhớ lệch vị trí.
Đúng điều, nội dung bị diễn giải lại. AI dẫn đúng điều nhưng phần trong ngoặc kép không phải nguyên văn mà là câu nó tự viết lại, có khi bỏ mất điều kiện "trừ trường hợp" hoặc đổi "có thể" thành "phải". Một chữ thay đổi là nghĩa pháp lý thay đổi.
Văn bản đã hết hiệu lực hoặc đã bị sửa. Trích dẫn đúng nguyên văn của một phiên bản cũ. Mô hình học từ dữ liệu nhiều năm nên hay trộn phiên bản trước và sau sửa đổi, đặc biệt với các luật thay đổi nhiều như đất đai, doanh nghiệp, thuế.
Án lệ, bản án bịa hoặc gán nhầm. Tên án lệ, số án lệ, tóm tắt tình huống nghe hợp lý nhưng không khớp án lệ đã được công bố; hoặc một bản án có thật bị gán cho nội dung khác. Án lệ của Việt Nam có danh sách công bố chính thức, nên đây là loại kiểm được trọn vẹn.
Quy trình dò một trích dẫn trong năm phút
Với văn bản thường gặp, mỗi trích dẫn có thể dò trong vài phút nếu làm theo đúng thứ tự. Đừng bắt đầu bằng việc đọc nội dung; hãy bắt đầu từ chỗ dễ sai nhất.
- Tra số hiệu văn bản trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật chính thức hoặc Công báo. Không ra kết quả thì dừng: trích dẫn này bị loại, không cố sửa cho khớp.
- Mở phần thuộc tính để xem tình trạng hiệu lực và danh sách văn bản sửa đổi, bổ sung, thay thế. Ghi lại ngày bạn kiểm.
- Mở đúng điều, đúng khoản được dẫn. Đọc cả điều chứ không chỉ khoản, vì điều kiện và ngoại lệ thường nằm ở khoản bên cạnh.
- So từng chữ phần trong ngoặc kép. Nếu không phải nguyên văn, hoặc bỏ ngoặc kép và ghi là diễn giải, hoặc thay bằng nguyên văn.
- Kiểm xem điều khoản đó có bị văn bản sau sửa đổi không. Nếu có, xác định phiên bản nào áp dụng cho thời điểm của vụ việc.
- Đánh dấu trích dẫn đã kiểm trong bản nháp, kèm tên người kiểm.
Thói quen đánh dấu nghe có vẻ thủ tục, nhưng nó giải quyết một vấn đề rất thật: văn bản qua tay ba người sửa, đến lần gửi cuối không ai biết trích dẫn nào đã được kiểm. Dấu đánh có thể chỉ là chữ viết tắt trong phần ghi chú bên lề của trình soạn thảo, miễn là cả văn phòng dùng chung một kiểu.
Bảng đối chiếu trích dẫn cho văn bản dài
Với bản luận cứ, ý kiến pháp lý hay báo cáo rà soát có hàng chục trích dẫn, nên lập bảng đối chiếu riêng. AI có thể giúp bóc tách danh sách trích dẫn ra khỏi văn bản để lập bảng, nhưng cột kết quả do người điền sau khi mở văn bản gốc. Ví dụ giả định với ba dòng:
| Trích dẫn trong bản nháp | Tra ra không | Hiệu lực tại thời điểm vụ việc | Nội dung khớp | Xử lý |
|---|---|---|---|---|
| Bộ luật Dân sự 2015, điều về phạt vi phạm | Có | Còn hiệu lực | Khớp nguyên văn | Giữ |
| Một nghị định hướng dẫn về hợp đồng thương mại do AI gợi ý | Không tra ra | Không áp dụng | Không áp dụng | Xoá, tìm lại căn cứ đúng |
| Luật Doanh nghiệp 2020, điều về họp đại hội đồng cổ đông | Có | Còn hiệu lực, có văn bản sửa đổi sau | Diễn giải, không phải nguyên văn | Thay bằng nguyên văn, kiểm phiên bản sửa đổi |
Câu lệnh để AI bóc tách: "Từ văn bản dưới đây, liệt kê mọi chỗ dẫn văn bản pháp luật, điều khoản, án lệ hoặc bản án, mỗi chỗ một dòng, chép đúng như trong văn bản, không sửa, không bổ sung, không đánh giá đúng sai." Câu lệnh cố ý cấm AI đánh giá, vì việc đánh giá là của người kiểm. Văn bản dán vào phải đã ẩn danh tên khách hàng và đối phương.
Riêng với án lệ và bản án: kiểm hai lớp
Trích dẫn án lệ cần kiểm hai lớp. Lớp thứ nhất là án lệ đó có trong danh sách án lệ đã được Toà án nhân dân tối cao công bố hay không, và còn được áp dụng hay đã bị thay thế, bãi bỏ. Lớp thứ hai là nội dung: phần khái quát của án lệ, gồm tình huống và giải pháp pháp lý, có thật sự khớp với vấn đề bạn đang dùng nó để chứng minh hay không. AI hay sai ở lớp thứ hai: dẫn đúng một án lệ có thật nhưng mô tả tình huống rộng hơn hoặc khác với tình huống được khái quát.
Với bản án đã công bố trên cổng thông tin của toà án, việc kiểm gồm tìm đúng bản án theo số, ngày và toà xét xử, rồi đọc phần nhận định của toà. Một bản án của một toà cấp tỉnh không có giá trị bắt buộc như án lệ; nếu bản nháp viết như thể đó là "quan điểm của toà án", cần sửa lại cho đúng vị trí của nó là một tài liệu tham khảo về cách xét xử.
Nếu AI đưa ra một bản án mà bạn không tìm thấy trên nguồn công bố, đừng kết luận ngay là bịa: có những bản án không thuộc diện công bố. Nhưng bản án không tìm thấy thì cũng không được trích dẫn trong văn bản gửi ra ngoài, vì bạn không có cách nào chứng minh nội dung của nó. Ví dụ giả định: bản nháp dẫn "một bản án phúc thẩm năm trước đã chấp nhận yêu cầu tương tự"; không tra ra thì bỏ câu đó.
Vì sao không thể giao việc kiểm cho chính AI
Cách tự nhiên nhất là hỏi lại chatbot "trích dẫn này có đúng không". Đây là cách không đáng tin. Mô hình đã tạo ra trích dẫn sai thì nhiều khả năng cũng xác nhận nó là đúng, vì cùng một chỗ trống kiến thức. Có lúc nó còn xin lỗi rồi đưa ra một trích dẫn thay thế khác, cũng sai nốt, với giọng tự tin y như lần đầu.
Công cụ có chức năng tìm kiếm trên mạng hoặc gắn vào cơ sở dữ liệu văn bản cải thiện được tình hình, nhưng không giải quyết hẳn. Kết quả tìm kiếm có thể là một trang chép lại văn bản cũ, một bài bình luận diễn giải sai, hay một dự thảo chưa thông qua. Công cụ chuyên ngành có cơ sở dữ liệu riêng giảm rủi ro hơn, nhưng vẫn cần biết nó cập nhật đến đâu và kiểm phiên bản hiện hành của công cụ.
Điểm cốt lõi là trách nhiệm. Người ký thư tư vấn, bản luận cứ hay ý kiến pháp lý chịu trách nhiệm về nội dung trước khách hàng, trước toà và trước tổ chức hành nghề. Nói "AI đã xác nhận" không thay đổi trách nhiệm đó. Vì vậy bước dò cuối cùng phải là mắt người trên văn bản gốc.
Dấu hiệu một trích dẫn cần dò kỹ hơn bình thường
Mọi trích dẫn đều phải kiểm, nhưng có những trích dẫn đáng ngờ hơn. Khi thấy các dấu hiệu sau, hãy dành thêm thời gian và đọc cả văn bản xung quanh:
- Trích dẫn quá khớp với điều bạn muốn chứng minh, đúng từng chữ, như thể được viết riêng cho vụ việc.
- Số hiệu văn bản có năm ban hành rất gần hoặc rất xa so với các văn bản khác cùng lĩnh vực.
- Văn bản được dẫn là thông tư hoặc công văn của một bộ mà bạn chưa từng nghe tới trong lĩnh vực đó.
- Câu trả lời của AI dẫn án lệ cho một vấn đề mà bạn biết là ít khi có án lệ.
- AI đưa ra con số cụ thể như mức phạt, thời hạn, tỷ lệ phần trăm mà không nói lấy từ văn bản nào.
- Trích dẫn dùng thuật ngữ không còn được dùng trong luật hiện hành, dấu hiệu của phiên bản cũ.
Ngược lại, đừng vì trích dẫn "nghe chuẩn" mà bỏ qua. Kiểu sai nguy hiểm nhất là kiểu trông bình thường nhất: đúng tên luật, đúng chủ đề, chỉ lệch một số điều hoặc thiếu một vế điều kiện.
Đưa việc kiểm trích dẫn thành quy định của văn phòng
Ở văn phòng nhỏ, việc kiểm thường dựa vào sự cẩn thận của từng người, và sự cẩn thận giảm dần khi việc dồn. Một quy định ngắn giúp nó thành thói quen: mọi văn bản gửi ra ngoài có trích dẫn pháp luật phải có bảng đối chiếu hoặc dấu đánh cho từng trích dẫn; người soạn và người kiểm không phải là một, trừ văn phòng một người; trích dẫn không tra ra thì xoá, không sửa đoán.
Quy định cũng nên nói rõ phần AI được làm: bóc tách danh sách trích dẫn, tóm tắt văn bản đã tra ra, so hai phiên bản của một điều khoản. Phần AI không được làm: xác nhận một trích dẫn là đúng, đề xuất trích dẫn thay thế mà không có người tra lại. Khi phân vai rõ như vậy, nhân viên mới cũng biết mình phải làm gì mà không cần hỏi.
Cuối cùng, ghi lại các lần phát hiện trích dẫn sai do AI tạo ra, kể cả lần phát hiện kịp. Sau vài tháng, danh sách đó cho bạn biết công cụ mình dùng hay sai ở lĩnh vực nào, loại văn bản nào, để điều chỉnh mức độ tin cậy cho đúng. Danh sách nội bộ này không ghi tên khách hàng hay chi tiết vụ việc.
Câu hỏi thường gặp
Công cụ AI chuyên về luật có cần kiểm trích dẫn không?
Vẫn cần. Công cụ chuyên ngành có cơ sở dữ liệu riêng giảm rủi ro bịa văn bản, nhưng vẫn có thể diễn giải lệch, dùng phiên bản cũ hoặc bỏ sót điều kiện. Người ký văn bản chịu trách nhiệm về trích dẫn, không phải công cụ.
Hỏi lại chatbot xem trích dẫn có đúng không có được không?
Không nên dựa vào cách này. Mô hình đã tạo ra trích dẫn sai thường cũng xác nhận nó đúng, hoặc đưa ra một trích dẫn thay thế cũng sai. Cách đáng tin duy nhất là tự mở văn bản gốc trên nguồn chính thức.
Trích dẫn không tra ra nhưng nội dung nghe hợp lý thì xử lý thế nào?
Xoá trích dẫn đó và tìm lại căn cứ từ đầu. Nội dung có thể đúng nhưng nằm ở văn bản khác, hoặc hoàn toàn không có căn cứ. Đừng sửa số hiệu cho đến khi tìm ra một văn bản có nội dung na ná.
Có cần ghi ngày kiểm hiệu lực trong hồ sơ không?
Nên ghi. Hiệu lực văn bản thay đổi theo thời gian; ghi ngày kiểm giúp người đọc sau biết kết luận đúng tại thời điểm nào và khi nào cần kiểm lại, nhất là với vụ việc kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm.
Văn phòng một người thì kiểm chéo thế nào?
Tách việc soạn và việc kiểm ra hai thời điểm khác nhau, tốt nhất là cách nhau một đêm. Khi kiểm, đi theo bảng đối chiếu và chỉ nhìn vào trích dẫn, không đọc lại lập luận, để tránh bị chính lập luận của mình thuyết phục.
Có nên báo khách hàng rằng văn bản được soạn với sự hỗ trợ của AI không?
Đây là câu hỏi về đạo đức nghề nghiệp và thoả thuận với khách, có bài riêng ở danh mục bảo mật và đạo đức của trang. Dù có báo hay không, trách nhiệm về độ chính xác của trích dẫn vẫn hoàn toàn thuộc về người ký.