AI giúp tìm mâu thuẫn trong lời khai nhanh nhất khi mỗi lời khai đã được tách thành những khẳng định nhỏ có ngày, người nói và trang nguồn, rồi được so theo từng chủ đề. Đưa nguyên hai bản tự khai vào và hỏi "có gì mâu thuẫn không" thường cho ra vài khác biệt hiển nhiên và bỏ sót khác biệt tinh tế nhất.
Bài này dành cho trợ lý luật sư và luật sư trẻ khi phải đọc nhiều bản tự khai, biên bản lấy lời khai, biên bản đối chất, bản trình bày ý kiến của các bên và người làm chứng. Bạn sẽ có quy trình tách khẳng định, bảng đối chiếu theo chủ đề, câu lệnh mẫu, và những giới hạn cần nhớ. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Mâu thuẫn nào đáng tìm, khác biệt nào chỉ là nhiễu
Mâu thuẫn về sự kiện then chốt. Có giao tiền hay không, giao bao nhiêu, ai có mặt, ký giấy ở đâu. Đây là loại có thể ảnh hưởng đến đánh giá chứng cứ và đáng được đánh dấu đỏ.
Mâu thuẫn giữa lời khai và tài liệu. Người làm chứng nói buổi gặp diễn ra buổi sáng trong khi tin nhắn hẹn gặp lúc chiều; một bên nói chưa từng nhận thông báo trong khi có phiếu báo phát có chữ ký. Loại này thường có giá trị hơn mâu thuẫn giữa hai lời khai, vì một vế là tài liệu.
Thay đổi lời khai của cùng một người qua thời gian. Lần đầu nói không biết, lần sau nói biết nhưng không đồng ý. Ghi rõ thời điểm từng lần và hoàn cảnh lấy lời khai.
Khác biệt chi tiết vụn. Hai người nhớ khác nhau màu áo, thời tiết hôm đó, số người ngồi bàn bên. Người thật nhớ không hoàn hảo; khác biệt nhỏ ở chi tiết ngoại vi là bình thường và không nên bị thổi phồng thành mâu thuẫn. Thậm chí hai lời khai giống nhau từng chữ đôi khi lại đáng để ý hơn.
Khác biệt do cách ghi. Biên bản do người khác ghi lại, có thể tóm lược hoặc dùng từ của người ghi. Trước khi coi là mâu thuẫn, xem lời khai đó là tự viết hay được ghi lại, đã được người khai đọc lại và ký chưa.
Chuẩn bị: tách lời khai thành các khẳng định nhỏ
Đây là bước biến đoạn văn dài thành dữ liệu so sánh được. AI làm bước này khá tốt nếu được yêu cầu rõ ràng.
- Che thông tin nhận diện của mọi người trong lời khai, thay bằng ký hiệu thống nhất cho toàn hồ sơ: Nguyên đơn A, Bị đơn B, Người làm chứng N1, N2.
- Đánh số trang thống nhất và ghi loại văn bản: bản tự khai, biên bản lấy lời khai, biên bản đối chất, bản trình bày ý kiến.
- Với từng văn bản, yêu cầu AI tách thành các khẳng định ngắn, mỗi khẳng định chỉ chứa một sự việc: ai, làm gì, khi nào, ở đâu, với ai, số lượng bao nhiêu. Mỗi khẳng định kèm số trang và trích nguyên văn đoạn gốc.
- Gắn mỗi khẳng định vào một chủ đề trong danh sách do luật sư lập sẵn, ví dụ: việc ký hợp đồng, việc giao tiền, việc giao hàng, các cuộc trao đổi sau khi phát sinh vấn đề.
- Trợ lý kiểm ngẫu nhiên các khẳng định với văn bản gốc, đặc biệt những khẳng định có số tiền, ngày, địa điểm.
Danh sách chủ đề phải do người lập. Nếu để AI tự chia chủ đề, mỗi văn bản sẽ được chia theo một cách, và việc so sánh chéo trở nên khập khiễng. Danh sách khoảng năm đến mười chủ đề là vừa; ít quá thì mỗi chủ đề lẫn quá nhiều chuyện, nhiều quá thì cùng một khẳng định bị xếp vào nhiều chỗ.
Bảng đối chiếu khẳng định theo chủ đề
Sau khi tách, gom các khẳng định cùng chủ đề vào một bảng. Ví dụ giả định cho chủ đề "việc giao tiền":
| Người nói / văn bản | Khẳng định | Trang | Đối chiếu |
|---|---|---|---|
| Nguyên đơn A, bản tự khai lần 1 | Giao tiền mặt tại nhà B, buổi tối, có N1 chứng kiến | 14 | Khớp với N1 về địa điểm |
| Nguyên đơn A, biên bản lấy lời khai lần 2 | Giao tiền tại quán cà phê gần nhà B | 37 | Khác địa điểm so với lần 1 |
| Bị đơn B, bản trình bày ý kiến | Không nhận tiền, chỉ ký giấy theo yêu cầu của A | 52 | Mâu thuẫn với A và N1 |
| Người làm chứng N1 | Có mặt khi A đưa phong bì cho B tại nhà B | 61 | Khớp với A lần 1 |
| Tài liệu: giấy biên nhận | Có chữ ký mang tên B, không ghi địa điểm | 9 | Không xác định được nơi giao |
Nhìn vào bảng, điểm đáng lưu ý không chỉ là mâu thuẫn giữa A và B — vốn là điều tự nhiên trong tranh chấp — mà là sự thay đổi địa điểm giữa hai lời khai của chính A. Đó là việc luật sư cần hỏi khách trước, để hiểu nguyên nhân, chứ không đợi bên kia khai thác.
Câu lệnh mẫu để so lời khai
Các câu lệnh viết cho dữ liệu đã che, dùng trong công cụ được văn phòng duyệt.
- "Dưới đây là các khẳng định thuộc chủ đề việc giao tiền, từ năm văn bản. Hãy chỉ ra những cặp khẳng định không thể cùng đúng. Với mỗi cặp, ghi hai khẳng định, nguồn và trang, và giải thích vì sao không thể cùng đúng. Không đánh giá ai nói thật."
- "So các khẳng định của Nguyên đơn A trong bản tự khai lần 1 và biên bản lấy lời khai lần 2. Liệt kê điểm được bổ sung, điểm bị bỏ đi và điểm thay đổi. Phân biệt rõ ba loại."
- "Đối chiếu các khẳng định dưới đây với các tài liệu có ngày tháng (hợp đồng, biên nhận, tin nhắn). Chỉ ra khẳng định nào trái với tài liệu, kèm trang của cả hai."
- "Trong các khẳng định dưới đây, chỉ ra những chỗ người khai dùng từ không chắc chắn như khoảng, hình như, có lẽ, không nhớ rõ."
Câu lệnh cuối giúp phân biệt lời khẳng định chắc chắn với lời ước lượng. Hai người cùng nói "khoảng giữa tháng" và "hình như ngày mười lăm" không hẳn là mâu thuẫn; một người nói chắc chắn ngày mười lăm và người kia chắc chắn ngày hai mươi mới là điều cần xem.
Mâu thuẫn trong lời của chính khách hàng
Phần lớn thời gian của quy trình này nên dành cho khách hàng của mình. Lời kể ở buổi gặp đầu tiên, thư khách gửi văn phòng, bản tự khai khách đã nộp, tin nhắn khách gửi bên kia từ trước khi có tranh chấp — tất cả có thể không khớp nhau. Phát hiện sớm giúp luật sư hỏi lại khách, tìm hiểu nguyên nhân: nhớ nhầm, hiểu sai câu hỏi, người ghi biên bản ghi tóm lược, hay có điều khách chưa kể.
Ranh giới nghề nghiệp ở đây cần rõ. Mục đích của việc rà mâu thuẫn là hiểu đúng sự việc và chuẩn bị giải thích trung thực, không phải giúp khách sửa lời khai cho khớp hay "học thuộc" một phiên bản. Hướng dẫn người khác khai sai sự thật vi phạm pháp luật và đạo đức nghề nghiệp luật sư, và cũng là cách nhanh nhất để mất vụ việc khi bị phát hiện.
Một chú ý về bảo mật: kết quả rà soát mâu thuẫn của khách hàng là tài liệu nhạy cảm nhất trong hồ sơ nội bộ. Nó nên được lưu ở chỗ hạn chế quyền xem, không gửi qua kênh trò chuyện chung, không để trong lịch sử của công cụ AI lâu hơn cần thiết.
Chuyển kết quả thành ghi chú ngắn cho luật sư phụ trách
Một trang, xếp theo mức độ. Luật sư phụ trách không cần đọc lại toàn bộ bảng khẳng định. Ghi chú nên mở đầu bằng các mâu thuẫn chạm tới tình tiết cần chứng minh, rồi đến thay đổi lời khai, cuối cùng là khác biệt chi tiết, mỗi mục một hai câu kèm trang của cả hai vế.
Tách điều đã xác minh và điều mới là nghi vấn. Mâu thuẫn trợ lý đã mở trang gốc kiểm ghi là đã xác minh; mâu thuẫn AI đánh dấu mà chưa kịp kiểm ghi là nghi vấn. Gộp hai loại vào một danh sách là cách để một lỗi đọc của máy đi thẳng vào chiến lược vụ việc.
Kèm câu hỏi cần làm rõ. Với mỗi mâu thuẫn quan trọng, ghi câu hỏi cụ thể cần hỏi khách hoặc cần tìm tài liệu để trả lời, ví dụ giả định: "Lần khai thứ hai nói giao tiền ở quán cà phê; cần hỏi khách vì sao khác lần đầu và có hoá đơn, tin nhắn hẹn gặp ngày đó không."
Ghi rõ phạm vi đã rà. Nêu những văn bản nào đã được tách khẳng định, văn bản nào chưa, công cụ và ngày chạy. Ghi chú không nói phạm vi khiến người đọc tưởng toàn bộ hồ sơ đã được rà.
Giới hạn: AI không phán được ai nói thật
Một mô hình ngôn ngữ chỉ so được chữ với chữ. Nó không thấy người khai lúng túng hay bình tĩnh, không biết người làm chứng có quan hệ gì với các bên ngoài những gì ghi trên giấy, không biết lời khai được lấy trong hoàn cảnh nào. Vì vậy mọi câu lệnh nên cấm AI đánh giá độ tin cậy của người khai, và mọi kết quả nên được đọc như danh sách câu hỏi cần làm rõ chứ không phải kết luận.
AI cũng có thể tìm ra mâu thuẫn không tồn tại. Lỗi hay gặp là hiểu sai đại từ, nhầm người được nhắc tới, hoặc coi hai sự kiện khác ngày là một. Mỗi mâu thuẫn được đánh dấu đỏ phải được trợ lý mở trang gốc xác minh trước khi chuyển cho luật sư.
Cuối cùng, đánh giá giá trị chứng minh của lời khai, sức thuyết phục của từng người làm chứng, và việc có khai thác một mâu thuẫn ở phiên toà hay không là quyết định chiến lược của luật sư, phụ thuộc vào toàn bộ hồ sơ và mục tiêu của khách hàng. Bảng mâu thuẫn chỉ là nguyên liệu cho quyết định đó.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đưa bản ghi âm lời kể của khách vào AI để tìm mâu thuẫn không?
Chỉ khi khách đồng ý việc ghi âm và việc dùng công cụ, dữ liệu đã được che thông tin nhận diện, và công cụ được văn phòng duyệt. Bản chép lời do máy làm phải được nghe lại ở đoạn quan trọng trước khi tách khẳng định.
Hai lời khai giống nhau từng chữ có đáng chú ý không?
Có thể. Hai người độc lập kể lại cùng một sự việc thường dùng từ khác nhau và nhớ chi tiết khác nhau. Sự trùng khớp bất thường có thể chỉ là ngẫu nhiên, nhưng đáng được luật sư lưu ý khi đánh giá.
AI có giúp soạn câu hỏi để khai thác mâu thuẫn tại phiên toà không?
AI có thể gợi ý câu hỏi dựa trên bảng mâu thuẫn đã kiểm, nhưng việc có hỏi hay không, hỏi lúc nào và hỏi thế nào là quyết định của luật sư theo diễn biến thật tại phiên toà và quy định về trình tự xét hỏi.
Lời khai trong hồ sơ hình sự có áp dụng được quy trình này không?
Nguyên tắc tách khẳng định và đối chiếu theo chủ đề vẫn dùng được, nhưng hồ sơ hình sự có quy định riêng về việc tiếp cận, sao chụp và bảo mật tài liệu. Luật sư cần kiểm quy định tố tụng hình sự hiện hành và chỉ đưa vào công cụ những gì được phép.
Bao nhiêu mâu thuẫn thì đủ để báo luật sư?
Không có con số. Một mâu thuẫn về sự kiện then chốt có giá trị hơn mười khác biệt về chi tiết ngoại vi. Trợ lý nên báo theo mức độ: đỏ cho mâu thuẫn chạm tình tiết cần chứng minh, vàng cho thay đổi lời khai, xám cho khác biệt chi tiết.
Có cần giữ lại các bảng đối chiếu sau khi vụ việc kết thúc không?
Bảng đối chiếu là tài liệu làm việc nội bộ và chứa thông tin nhạy cảm của khách hàng. Việc lưu bao lâu nên theo quy chế lưu trữ hồ sơ của văn phòng và nghĩa vụ giữ bí mật thông tin khách hàng, không giữ tuỳ tiện ở máy cá nhân.