Người hướng dẫn chịu trách nhiệm về việc mình giao, nên khi trợ lý hay người tập sự dùng AI, luật sư hướng dẫn phải biết họ dùng cho việc gì, ở mức nào, và kiểm kết quả theo cách phù hợp. Không thể coi bản nháp của trợ lý như trước đây, khi bản nháp phản ánh khá đúng năng lực người viết. Bây giờ một bản nháp trơn tru có thể là do AI, và những lỗi của AI khác lỗi của người mới vào nghề.
Bài này dành cho luật sư hướng dẫn tập sự, luật sư điều hành văn phòng nhỏ và trưởng nhóm pháp chế có nhân viên mới. Bài bàn hai việc song song: giám sát để bảo vệ khách hàng và văn phòng, và hướng dẫn để người trẻ vẫn học được kỹ năng nghề thay vì giao hết cho máy. Quy định cụ thể về tập sự hành nghề luật sư bạn cần đối chiếu văn bản hiện hành; con đường nghề của người trẻ có bài riêng ở danh mục nghề luật thời AI.
Vì sao giám sát khó hơn khi có AI
Trước đây, người hướng dẫn đọc bản nháp của người tập sự và nhận ra ngay chỗ yếu: lập luận thiếu, trích dẫn sai, câu văn vụng. Những dấu hiệu ấy cho biết cần kiểm chỗ nào. Với AI, bản nháp thường gọn gàng, đúng cấu trúc, văn phong chuyên nghiệp, và chính sự trơn tru đó che đi những lỗi nguy hiểm hơn: một điều luật không tồn tại, một án lệ bịa, một nghĩa vụ bị bỏ sót.
Thêm vào đó, người trẻ dễ tin vào AI hơn khi chưa có đủ kinh nghiệm để nghi ngờ. Một trợ lý mới chưa từng đọc văn bản gốc thì khó nhận ra số hiệu nghị định có vẻ lạ. Người hướng dẫn vì thế không thể chỉ đọc lướt và đánh giá theo cảm giác như trước.
Một khó khăn nữa là tốc độ. Người tập sự dùng AI có thể nộp bản nháp trong một giờ thay vì một ngày, và người hướng dẫn bận rộn dễ bị cuốn theo nhịp đó mà kiểm vội. Nhịp kiểm phải đặt theo mức rủi ro của văn bản, không theo tốc độ ra bản nháp.
Cuối cùng là vấn đề trách nhiệm. Theo nguyên lý của chế độ tập sự và của tổ chức hành nghề, người tập sự và trợ lý làm việc dưới sự hướng dẫn, giám sát của luật sư. Văn bản gửi khách hay nộp cơ quan mang tên luật sư hoặc văn phòng. Lỗi lọt qua khâu giám sát là lỗi của người giám sát trước khách hàng, dù người gõ câu lệnh là ai.
Mức tự chủ khi dùng AI theo kinh nghiệm
Không phải ai trong văn phòng cũng nên được dùng AI ở cùng một mức. Bảng dưới gợi ý cách phân mức, văn phòng điều chỉnh theo người và loại việc.
| Người | Được dùng AI cho | Cần kiểm thế nào |
|---|---|---|
| Nhân viên hành chính | Soạn thư hẹn, sắp xếp lịch, tóm tắt tài liệu công khai | Không đưa thông tin vụ việc; người phụ trách xem thư trước khi gửi khách |
| Trợ lý mới, người tập sự tháng đầu | Tóm tắt văn bản pháp luật công khai, sắp xếp chứng cứ đã ẩn danh dưới sự hướng dẫn | Người hướng dẫn kiểm mọi trích dẫn và mọi kết luận |
| Trợ lý, người tập sự đã qua hướng dẫn | Thêm rà soát hợp đồng đã ẩn danh theo danh mục, dựng dòng thời gian | Kiểm trích dẫn và các điểm rủi ro chính; người tập sự ghi rõ phần nào có AI |
| Luật sư | Mọi việc trong quy định của văn phòng | Tự kiểm theo quy trình; văn bản nộp cơ quan có người thứ hai đọc nếu được |
Chuyển từ mức này lên mức khác nên dựa trên việc người đó đã làm đúng quy trình trong một thời gian và qua được vài lần kiểm, không dựa trên thời gian làm việc đơn thuần.
Giao việc sao cho kiểm được
Nói rõ có được dùng AI cho việc này không. Đừng để người nhận việc tự đoán. Một câu "việc này dùng AI được, nhưng chỉ với bản đã ẩn danh" hay "việc này làm thủ công để em quen văn bản gốc" tiết kiệm cả hai bên khỏi hiểu lầm.
Yêu cầu ghi nguồn. Mọi kết luận trong bản nháp phải có nguồn: văn bản nào, điều nào, bản án nào, đã mở bản gốc chưa. Người tập sự ghi nguồn thì người hướng dẫn kiểm nhanh, và chính người tập sự học được thói quen nghề.
Yêu cầu ghi phần nào có AI. Không phải để phạt, mà để biết phải kiểm kỹ ở đâu. Một dòng cuối bản nháp như "phần tóm tắt mục hai có AI hỗ trợ, đã kiểm trích dẫn với bản gốc" là đủ.
Giao việc có điểm dừng. Thay vì giao "soạn bản luận cứ", hãy giao "lập bảng sự kiện và chứng cứ, gửi trước khi soạn". Kiểm từng chặng giúp bắt lỗi trước khi nó lan vào cả văn bản.
Hỏi lại bằng lời. Sau khi nhận bản nháp, hỏi người tập sự vài câu về nội dung: vì sao chọn hướng lập luận này, điều khoản nào rủi ro nhất. Người hiểu việc trả lời được; người chỉ chuyển tiếp kết quả AI sẽ lúng túng.
Dạy kỹ năng thay vì để AI làm thay phần cần học
Giai đoạn tập sự và vài năm đầu nghề là lúc người trẻ học cách đọc văn bản gốc, cách tìm văn bản còn hiệu lực, cách viết lập luận từ sự kiện. Nếu mọi việc đều qua AI ngay từ đầu, người trẻ có thể ra được bản nháp tốt mà không biết vì sao nó tốt, và không biết sửa khi nó sai. Người hướng dẫn có nghĩa vụ đào tạo, không chỉ giao việc.
Cách làm thực tế là xen kẽ. Một số việc giao làm thủ công hoàn toàn, nhất là những việc nền tảng như tra văn bản gốc và kiểm hiệu lực, đọc trọn một bản án, tự soạn một hợp đồng ngắn. Một số việc cho dùng AI, rồi yêu cầu người tập sự tự chỉ ra chỗ AI sai hoặc thiếu. Bài tập "tìm lỗi của AI" vừa dạy kỹ năng kiểm chứng, vừa giúp người trẻ thấy giới hạn của công cụ.
Người hướng dẫn cũng nên chia sẻ cách mình dùng AI: câu lệnh nào hiệu quả, khi nào mình không dùng, mình đã bắt được những lỗi nào. Người trẻ học cách dùng công cụ từ người đi trước, giống như học cách đọc hồ sơ. Khi người tập sự bắt được một lỗi của AI mà người hướng dẫn bỏ sót, hãy ghi nhận công khai trong nhóm: đó là kỹ năng văn phòng muốn mọi người có, và việc khen đúng lúc khuyến khích thói quen nghi ngờ lành mạnh.
Khi người hướng dẫn chưa quen dùng AI
Một tình huống phổ biến: luật sư hướng dẫn nhiều năm kinh nghiệm nhưng ít dùng AI, còn người tập sự dùng thành thạo từ thời sinh viên. Người hướng dẫn dễ rơi vào một trong hai phản ứng: cấm hẳn vì không hiểu, hoặc để mặc vì nghĩ người trẻ biết hơn. Cả hai đều làm khâu giám sát yếu đi.
Người hướng dẫn không cần thành thạo công cụ để giám sát tốt. Thứ cần là nắm được những kiểu sai đặc trưng của AI và biết cách kiểm chúng, điều mà kinh nghiệm nghề giúp rất nhiều. Một luật sư lâu năm nhìn ra ngay một khái niệm không thuộc pháp luật Việt Nam hay một lập luận trơn tru nhưng không ăn khớp với thực tiễn xét xử. Đó chính là thứ người trẻ chưa có và AI không thay được.
Cách làm hiệu quả là để việc học đi theo hai chiều. Người tập sự chỉ cho người hướng dẫn cách dùng công cụ ở mức căn bản, người hướng dẫn chỉ cho người tập sự cách nghi ngờ và kiểm kết quả. Dành một buổi ngồi cùng nhau làm một việc thật đã ẩn danh, người trẻ gõ câu lệnh, người hướng dẫn đọc và hỏi, thường hiệu quả hơn mọi tài liệu hướng dẫn. Sau buổi đó, người hướng dẫn có đủ hiểu biết để đặt quy tắc giao việc sát thực tế hơn.
Một buổi hướng dẫn đầu tiên về AI cho người mới
Nên tổ chức trong tuần đầu tiên người mới vào văn phòng, trước khi họ được giao việc có AI. Một buổi khoảng chín mươi phút gồm:
- Giới thiệu quy định nội bộ: công cụ được phép, tài khoản, các mức thông tin, những việc không được làm.
- Thực hành ẩn danh một hồ sơ mẫu giả định, rồi đổi bài cho nhau kiểm.
- Cho AI trả lời một câu hỏi pháp lý mà người hướng dẫn biết rõ đáp án, cùng nhau kiểm từng trích dẫn với nguồn chính thức.
- Xem lại các ví dụ sai sót có thật trong nghề, như vụ nộp án lệ do AI bịa ở nước ngoài, và bàn xem quy trình nào đã thiếu.
- Thống nhất cách ghi phần có AI trong bản nháp và cách hỏi khi không chắc.
Buổi hướng dẫn nên được ghi lại trong hồ sơ nhân sự của người mới: ngày nào, ai hướng dẫn, nội dung gì. Đây là một phần bằng chứng văn phòng đã thực hiện nghĩa vụ giám sát.
Dấu hiệu cần can thiệp sớm
Có những dấu hiệu cho thấy người tập sự hoặc trợ lý đang dựa vào AI quá mức hoặc dùng sai cách. Gặp những dấu hiệu này, nên trao đổi riêng ngay, không đợi có sự cố:
- Bản nháp có trích dẫn mà người viết không giải thích được hoặc không chỉ ra được bản gốc.
- Văn phong thay đổi đột ngột giữa các phần của cùng một văn bản.
- Câu trả lời bằng lời cho câu hỏi về nội dung kém hẳn chất lượng bản viết.
- Hoàn thành việc nhanh bất thường nhưng không có ghi chú nguồn.
- Dùng thuật ngữ hay khái niệm không có trong pháp luật Việt Nam, như cách gọi của hệ thống thông luật.
Khi trao đổi, mục tiêu là sửa cách làm chứ không phải bắt lỗi. Người trẻ thường dùng AI nhiều vì áp lực thời gian và sợ hỏi. Một văn phòng mà hỏi lại được coi là bình thường sẽ có ít sự cố hơn văn phòng nơi ai cũng cố làm cho nhanh để không bị chê.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cấm hẳn người tập sự dùng AI trong thời gian tập sự không?
Cấm hẳn khó giám sát và khiến người trẻ thiếu kỹ năng dùng công cụ mà nghề đang cần. Cách hợp lý hơn là cho dùng có giới hạn và có hướng dẫn, kèm những việc bắt buộc làm thủ công để luyện kỹ năng nền. Quyết định cụ thể tuỳ quy định của văn phòng và tổ chức hành nghề.
Người tập sự dùng tài khoản AI cá nhân thì người hướng dẫn có chịu trách nhiệm không?
Nếu thông tin vụ việc đi vào tài khoản cá nhân, văn phòng và người hướng dẫn khó đứng ngoài trách nhiệm bảo mật, vì đó là việc trong phạm vi được giao. Cách phòng là quy định rõ chỉ dùng tài khoản văn phòng cho hồ sơ, và nhắc trong buổi hướng dẫn đầu tiên.
Làm sao biết một bản nháp có dùng AI hay không?
Không có cách chắc chắn, và công cụ phát hiện văn bản do AI viết không đáng tin. Cách tốt hơn là yêu cầu người viết tự ghi phần có AI, và kiểm bằng câu hỏi về nội dung. Sự minh bạch dựa trên quy định rõ ràng hiệu quả hơn việc đoán.
Chuyên viên pháp chế mới vào doanh nghiệp có cần được giám sát tương tự không?
Có. Dù không thuộc chế độ tập sự luật sư, chuyên viên pháp chế mới vẫn soạn văn bản mà doanh nghiệp dựa vào để ra quyết định. Trưởng phòng pháp chế nên áp phân mức tự chủ và quy trình kiểm tương tự, điều chỉnh theo quy chế nội bộ của doanh nghiệp.
Thời gian người hướng dẫn kiểm bản nháp có AI có tăng lên không?
Ban đầu thường tăng, vì phải kiểm trích dẫn kỹ hơn và đọc kỹ hơn một bản trông có vẻ hoàn chỉnh. Khi người tập sự quen ghi nguồn và ghi phần có AI, thời gian kiểm giảm dần. Đầu tư vào những tuần đầu giúp tiết kiệm về sau.