Một danh sách câu hỏi tốt cho phần hỏi tại phiên toà gồm ít câu, mỗi câu có mục tiêu rõ và luật sư đã biết trước câu trả lời có thể có dựa trên hồ sơ. AI giúp rà hồ sơ để tìm chỗ cần làm rõ và soạn nháp câu hỏi; chọn hỏi câu nào, hỏi ai, hỏi lúc nào là việc của luật sư.
Bài này dành cho luật sư tham gia vụ án dân sự, kinh doanh thương mại, lao động với tư cách người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, và trợ lý chuẩn bị tài liệu cho phiên toà. Trình tự hỏi được viết ở mức nguyên lý; chi tiết cần đối chiếu Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và sự điều khiển của chủ toạ. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Phần hỏi tại phiên toà dân sự diễn ra thế nào
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 tăng tính tranh tụng so với trước: người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự và các đương sự được hỏi theo trình tự luật định, bên cạnh Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Kiểm sát viên khi có tham gia. Thứ tự cụ thể và quyền hỏi của từng người cần đối chiếu điều luật hiện hành; trên thực tế, chủ toạ điều khiển và có thể yêu cầu không hỏi những câu trùng lặp, không liên quan.
Từ góc độ chuẩn bị, điều đó có hai hệ quả. Thứ nhất, luật sư có cơ hội chủ động làm rõ những tình tiết có lợi và cho thấy chỗ yếu trong lời trình bày của bên kia, thay vì chỉ trông vào câu hỏi của Hội đồng xét xử. Thứ hai, thời gian và sự kiên nhẫn của phòng xử có hạn; một danh sách dài lan man sẽ bị cắt, và câu hỏi quan trọng nhất có thể không kịp hỏi.
Phần hỏi đi trước phần tranh luận, nên những gì được xác lập qua câu hỏi sẽ là nền cho lập luận sau đó. Danh sách câu hỏi vì vậy cần được dựng song song với dàn ý bản luận cứ: mỗi luận điểm cần câu trả lời nào từ ai để đứng vững.
Mục tiêu của từng câu hỏi
Làm rõ tình tiết có lợi đã có chứng cứ. Để tình tiết được nói ra tại phiên toà và ghi vào biên bản, gắn với tài liệu cụ thể trong hồ sơ. Ví dụ giả định: hỏi bị đơn có phải người ký biên bản nghiệm thu ngày… hay không.
Cho thấy mâu thuẫn đã được xác minh. Giữa lời trình bày tại phiên toà và tài liệu, hoặc giữa các lần khai. Chỉ dùng những mâu thuẫn đã kiểm ở trang gốc.
Thu hẹp phạm vi tranh chấp. Đưa bên kia tới chỗ thừa nhận những điểm không còn tranh cãi, để Hội đồng xét xử tập trung vào điểm thật sự cần quyết định.
Củng cố người làm chứng của bên mình. Giúp người làm chứng trình bày mạch lạc điều họ trực tiếp biết, qua những câu hỏi mở và trung tính, không mớm lời.
Câu hỏi không có mục tiêu thì bỏ. Mỗi câu trong danh sách nên ghi rõ phục vụ luận điểm nào. Câu nào không gắn với luận điểm nào là ứng viên đầu tiên để gạch.
Từ bảng chứng cứ và bảng mâu thuẫn tới danh sách câu hỏi
Quy trình gợi ý, dùng dữ liệu đã che và công cụ được văn phòng duyệt:
- Luật sư chốt danh sách luận điểm và những người sẽ có mặt tại phiên toà mà mình có thể hỏi.
- Đưa bảng chứng cứ, bảng mâu thuẫn đã xác minh và dòng thời gian vào AI, yêu cầu: "Với mỗi luận điểm, liệt kê những tình tiết còn cần được người nào đó xác nhận tại phiên toà, người đó là ai, và câu hỏi ngắn có thể dùng. Mỗi câu ghi tài liệu và trang làm cơ sở."
- Yêu cầu AI đánh dấu câu hỏi nào mà câu trả lời có thể gây bất lợi nếu người được hỏi trả lời khác dự kiến.
- Trợ lý kiểm mọi chỉ dẫn tài liệu và trang.
- Luật sư lọc, sắp theo thứ tự ưu tiên, viết lại bằng giọng của mình, và chuẩn bị câu hỏi tiếp theo cho từng khả năng trả lời.
- In danh sách cuối kèm số bút lục của tài liệu liên quan để tra nhanh tại phiên toà.
Bước ba thường bị bỏ qua. Một câu hỏi mà câu trả lời "không" làm sụp luận điểm của chính mình thì không nên hỏi, hoặc phải hỏi sau khi đã có tài liệu khoá câu trả lời đó.
Dạng câu hỏi: khi nào dùng, khi nào tránh
Cách đặt câu hỏi quyết định câu trả lời nhận được. Bảng dưới tóm lược các dạng thường gặp:
| Dạng câu hỏi | Dùng khi | Cần tránh |
|---|---|---|
| Câu hỏi đóng, trả lời có hoặc không | Muốn xác lập một tình tiết cụ thể đã có tài liệu | Gộp hai ý vào một câu khiến câu trả lời mơ hồ |
| Câu hỏi mở | Để người làm chứng bên mình kể điều họ trực tiếp biết | Dùng với bên kia khi không biết họ sẽ nói gì |
| Câu hỏi dẫn từ tài liệu | Đưa người được hỏi đối diện với tài liệu có chữ ký của chính họ | Trích sai hoặc cắt câu khỏi ngữ cảnh |
| Câu hỏi về cảm nhận, ý kiến | Hiếm khi cần | Mở đường cho người được hỏi trình bày dài theo hướng có lợi cho họ |
| Câu hỏi gợi ý, mớm lời | Không dùng | Có thể bị chủ toạ nhắc và làm giảm giá trị câu trả lời |
AI soạn câu hỏi thường dài và ghép nhiều ý. Khi duyệt, tách mỗi câu chỉ còn một ý, bỏ từ ngữ mang tính đánh giá, và đọc to lên để chắc rằng người nghe hiểu ngay ở lần đầu.
Câu hỏi cho người làm chứng và người giám định
Với người làm chứng do bên kia đề nghị, mục tiêu thường hẹp: làm rõ người đó có trực tiếp chứng kiến điều họ khai hay chỉ nghe kể lại, có quan hệ gì với các bên, và lời khai có khớp với tài liệu có ngày tháng không. AI giúp gom mọi chỗ trong hồ sơ nhắc tới người làm chứng này, các lần khai và những tài liệu liên quan, để luật sư chọn ra vài câu đáng hỏi nhất.
Với kết luận giám định, câu hỏi nên xoay quanh đối tượng giám định, mẫu được dùng, phương pháp và phạm vi kết luận. AI có thể giúp luật sư hiểu thuật ngữ chuyên môn trong bản kết luận và liệt kê những điểm cần hỏi để làm rõ, nhưng luật sư cần thận trọng với giải thích kỹ thuật do AI đưa ra; khi vấn đề chuyên môn quyết định kết quả vụ việc, tham khảo ý kiến người có chuyên môn thật trong lĩnh vực đó trước phiên toà.
Chuẩn bị cho khách hàng trước phần hỏi
Khách hàng cũng sẽ bị hỏi, bởi Hội đồng xét xử và bởi luật sư bên kia. Phần chuẩn bị chính đáng gồm giải thích trình tự phiên toà, cách nghe hết câu hỏi rồi mới trả lời, trả lời đúng điều được hỏi, nói "không nhớ" khi thật sự không nhớ, và tránh đoán. AI có thể đóng vai bên kia đặt câu hỏi khó để khách luyện bình tĩnh, với dữ liệu đã che.
Ranh giới cần giữ rõ: luật sư không soạn câu trả lời để khách học thuộc, không hướng khách nói khác sự thật hay khác những gì đã khai mà không có lý do chính đáng. Nếu có mâu thuẫn giữa các lần khai của khách, việc cần làm là hỏi khách nguyên nhân và chuẩn bị cách giải thích trung thực, chẳng hạn người ghi biên bản ghi tóm lược hoặc khách nhớ nhầm ngày, kèm tài liệu nếu có.
Buổi chuẩn bị nên kết thúc bằng việc khách tự đọc lại dòng thời gian và các tài liệu mang chữ ký của mình. Khách nắm chắc hồ sơ của chính mình là cách tốt nhất để trả lời vững vàng.
Câu lệnh mẫu khi chuẩn bị câu hỏi
Dùng với dữ liệu đã che, trong công cụ được văn phòng duyệt.
- "Từ bảng mâu thuẫn đã xác minh dưới đây, soạn tối đa ba câu hỏi đóng cho mỗi mâu thuẫn, mỗi câu một ý, kèm tài liệu và trang dùng để đối chiếu nếu người được hỏi phủ nhận."
- "Với danh sách câu hỏi dưới đây, đánh dấu câu nào ghép hai ý, câu nào có từ đánh giá, câu nào có thể bị coi là gợi ý câu trả lời. Viết lại cho trung tính."
- "Đóng vai luật sư bên kia, liệt kê mười câu hỏi khó nhất có thể đặt cho Nguyên đơn A dựa trên hồ sơ dưới đây. Với mỗi câu, chỉ ra tài liệu bên kia có thể dựa vào."
- "Sắp xếp danh sách câu hỏi theo luận điểm, trong mỗi luận điểm theo trình tự thời gian của sự việc."
Kết quả của câu lệnh đóng vai là để chuẩn bị, không phải dự báo. Bên kia có thể hỏi những điều hoàn toàn khác, và khách cần được nhắc rằng không có buổi tập nào bao quát hết.
Ghi chép trong phiên toà và điều chỉnh tại chỗ
Danh sách câu hỏi chuẩn bị trước sẽ phải sửa ngay trong phiên toà. Những gì đã được Hội đồng xét xử hỏi rồi thì bỏ, những gì bên kia vừa trình bày khác hồ sơ thì thêm. Luật sư nên có một cột trống bên cạnh mỗi câu hỏi để đánh dấu đã hỏi, câu trả lời tóm tắt và cần hỏi tiếp hay không, kèm số bút lục để tra nhanh.
Trợ lý ngồi cùng có thể ghi chép chi tiết hơn để phục vụ phần tranh luận và việc kiểm biên bản phiên toà sau này. Việc ghi âm, ghi hình hay dùng thiết bị trong phòng xử phải tuân theo nội quy phiên toà và quy định hiện hành; không mặc định là được phép.
Sau phiên toà, ghi chép của luật sư và trợ lý là nguồn để đối chiếu với biên bản phiên toà khi được tiếp cận, và là đầu vào nếu vụ án tiếp tục ở cấp xét xử khác. AI có thể giúp sắp xếp ghi chép thành bảng theo luận điểm, nhưng không thay được việc người có mặt đọc lại và xác nhận.
Câu hỏi thường gặp
Nên chuẩn bị bao nhiêu câu hỏi cho một phiên toà?
Không có con số chuẩn. Thực tế, mỗi luận điểm chính chỉ cần vài câu hỏi then chốt. Danh sách dài giúp yên tâm nhưng dễ khiến câu quan trọng bị lẫn hoặc không kịp hỏi; nên đánh dấu rõ những câu bắt buộc phải hỏi.
Có nên hỏi khi không biết người được hỏi sẽ trả lời thế nào không?
Thận trọng. Câu hỏi mà câu trả lời bất lợi có thể làm sụp luận điểm thì chỉ nên hỏi khi đã có tài liệu đủ để đối chiếu nếu người được hỏi nói khác. Nguyên tắc này có từ lâu trong nghề tranh tụng và vẫn đúng khi có AI.
AI có thể theo dõi phiên toà và gợi ý câu hỏi tại chỗ không?
Việc dùng thiết bị, ghi âm hay truyền dữ liệu trong phòng xử phải theo nội quy phiên toà và quy định hiện hành, không mặc định được phép. Cách an toàn là chuẩn bị kỹ trước, và tại phiên toà dựa vào ghi chép tay cùng danh sách in sẵn.
Có nên đưa danh sách câu hỏi cho khách xem trước không?
Có thể cho khách biết những chủ đề luật sư sẽ hỏi bên kia để khách không bất ngờ. Danh sách chi tiết là tài liệu làm việc nội bộ; không cần đưa khách giữ, nhất là khi khách có thể vô tình chia sẻ.
Làm sao để câu hỏi không bị chủ toạ cho là trùng lặp?
Theo dõi sát những gì Hội đồng xét xử đã hỏi và đánh dấu bỏ ngay trên danh sách. Khi cần hỏi tiếp một điểm đã được hỏi, nêu rõ khía cạnh mới cần làm rõ, gắn với tài liệu cụ thể.
Câu hỏi cho người làm chứng của bên mình có cần tập trước không?
Người làm chứng nên được giải thích trình tự và nhắc trình bày đúng điều họ trực tiếp biết. Không soạn sẵn câu trả lời cho họ. Câu hỏi mở và trung tính giúp lời khai tự nhiên và đáng tin hơn.