AI có ích cho bản luận cứ ở khâu dựng dàn ý: sắp các luận điểm thành chuỗi tình tiết, chứng cứ và quy định áp dụng, rồi chỉ ra chỗ chuỗi đó còn hở. Viết bản luận cứ hoàn chỉnh, chọn luận điểm nào nói, nói theo thứ tự nào và ứng biến tại phiên toà thì vẫn là nghề của luật sư.
Bài này viết cho luật sư và trợ lý luật sư chuẩn bị bản luận cứ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong vụ án dân sự, kinh doanh thương mại, lao động. Bạn sẽ có cấu trúc dàn ý, quy trình dựng từ bảng chứng cứ, cách dự liệu phản bác, cách kiểm từng căn cứ AI đưa ra và những lỗi văn phong cần tránh. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Bản luận cứ gồm những phần nào
Không có khuôn bắt buộc, nhưng bản luận cứ trong vụ án dân sự thường có bốn phần. Phần mở nêu tư cách tham gia tố tụng của luật sư và đương sự được bảo vệ. Phần tóm lược nêu ngắn gọn yêu cầu của các bên và những điểm đang tranh chấp. Phần chính trình bày từng luận điểm, mỗi luận điểm gồm tình tiết, chứng cứ chứng minh và quy định áp dụng. Phần kết nêu đề nghị cụ thể với Hội đồng xét xử.
Phần chính là nơi quyết định chất lượng. Một luận điểm mạnh trả lời trọn ba câu hỏi: sự việc là gì, căn cứ vào đâu để nói sự việc như vậy, và theo quy định nào thì sự việc đó dẫn tới hệ quả mà bên mình đề nghị. Thiếu một trong ba, luận điểm chỉ còn là lời khẳng định.
Bản luận cứ khác bài phát biểu. Hội đồng xét xử nghe tại phiên toà nhưng có thể đọc lại bản viết khi nghị án nếu luật sư nộp kèm. Vì vậy cần hai lớp: bản viết đầy đủ, chỉ dẫn chính xác bút lục và điều khoản; và đề cương nói, ngắn, theo thứ tự ưu tiên, sẵn sàng rút gọn khi chủ toạ yêu cầu.
Từ bảng chứng cứ tới dàn ý luận điểm
Quy trình dưới đây giả định bạn đã có bản tóm tắt hồ sơ, dòng thời gian và bảng chứng cứ đã kiểm, dữ liệu đã che thông tin nhận diện.
- Luật sư liệt kê các luận điểm muốn bảo vệ, mỗi luận điểm một câu, theo thứ tự ưu tiên.
- Với mỗi luận điểm, luật sư ghi quy định áp dụng đã tự kiểm ở bản hiện hành: tên văn bản, điều khoản, nội dung chính.
- Đưa danh sách luận điểm, quy định và bảng chứng cứ vào AI, yêu cầu: "Với mỗi luận điểm, liệt kê các tình tiết trong bảng chứng cứ hỗ trợ nó, kèm chứng cứ và trang. Chỉ ra tình tiết nào mà quy định áp dụng đòi hỏi nhưng chưa có chứng cứ. Không thêm quy định ngoài danh sách đã cho."
- Yêu cầu AI xếp lại thành dàn ý: mỗi luận điểm có mục tình tiết, mục chứng cứ, mục quy định, mục kết luận nhỏ.
- Trợ lý mở trang gốc kiểm mọi chỉ dẫn chứng cứ trong dàn ý.
- Luật sư đọc dàn ý, gạch luận điểm yếu, quyết định luận điểm nào nói, luận điểm nào chỉ để trong bản viết.
Bước hai được đặt trước bước ba có chủ đích. Khi để AI tự chọn quy định áp dụng, nó có thể dẫn đúng tên luật nhưng sai điều, dẫn văn bản đã bị thay thế, hoặc mượn khái niệm của hệ thống pháp luật nước ngoài. Quy định do luật sư đưa vào thì AI chỉ làm việc sắp xếp.
Kiểm từng căn cứ được viện dẫn
Bài học từ vụ án lệ bịa ở nước ngoài. Năm 2023, một toà án liên bang Mỹ xử phạt các luật sư đã nộp bản lập luận dẫn những án lệ không hề tồn tại do chatbot tạo ra; các luật sư không kiểm lại nguồn. Bài học áp dụng nguyên vẹn ở Việt Nam: mỗi căn cứ trong bản luận cứ phải được người mở văn bản gốc đọc.
Văn bản và hiệu lực. Kiểm số hiệu, ngày ban hành, tình trạng hiệu lực tại thời điểm xảy ra sự việc và tại thời điểm xét xử, xem có văn bản sửa đổi, văn bản hợp nhất không. Tranh chấp kéo dài nhiều năm rất hay vướng chuyện quy định nào áp dụng cho giai đoạn nào.
Án lệ. Ở Việt Nam, án lệ là những bản án, quyết định được Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao lựa chọn và công bố. AI rất hay đưa ra số án lệ và nội dung nghe hợp lý nhưng không có thật, hoặc nhầm giữa án lệ và một bản án bất kỳ. Chỉ dẫn án lệ khi đã tra được trong danh mục chính thức và đọc toàn văn.
Bản án công khai khác. Bản án đã công bố có thể dùng để tham khảo cách lập luận, nhưng không có giá trị như án lệ. Khi viện dẫn, ghi rõ đó là bản án tham khảo và đã đọc toàn văn, không dựa vào đoạn tóm tắt.
Học thuyết và sách chuyên khảo. Nếu bản luận cứ dẫn quan điểm học thuật, tên sách, tác giả, năm xuất bản phải được kiểm. Đây là chỗ AI bịa nhiều không kém án lệ.
Dự liệu phản bác cho từng luận điểm
Sau khi có dàn ý, yêu cầu AI đóng vai luật sư bên kia đọc dàn ý và nêu những phản bác có thể có. Kết quả nên được xếp thành bảng để luật sư chuẩn bị trả lời. Ví dụ giả định trong tranh chấp chậm thanh toán:
| Luận điểm bên mình | Phản bác có thể có | Chứng cứ hoặc lập luận trả lời |
|---|---|---|
| Bên mua chậm thanh toán đợt ba | Thời hạn thanh toán chưa đến vì chưa nhận đủ hoá đơn | Biên bản bàn giao hoá đơn có chữ ký người nhận của bên mua |
| Bên bán đã giao hàng đúng chất lượng | Hàng có lỗi, đã phản ánh bằng thư | Biên bản nghiệm thu không ghi lỗi; thư phản ánh gửi sau ngày nhắc nợ |
| Áp dụng mức phạt theo hợp đồng | Mức phạt vượt giới hạn luật cho phép | Luật sư đối chiếu quy định về phạt vi phạm áp dụng cho loại hợp đồng này |
| Yêu cầu tiền lãi chậm trả | Cách tính lãi sai thời điểm bắt đầu | Dòng thời gian xác định ngày đến hạn, phép tính đã kiểm |
Phản bác do AI đưa ra không đầy đủ và đôi khi lệch, nhưng có giá trị như một người đọc khó tính đầu tiên. Luật sư vẫn nên tự hỏi thêm: nếu là luật sư bên kia, mình sẽ tấn công vào đâu trước, và bên kia đang nắm tài liệu gì mà mình chưa thấy.
Sắp thứ tự luận điểm và chọn điều không nói
Một dàn ý do AI dựng thường xếp luận điểm theo thứ tự xuất hiện trong hồ sơ hoặc theo thứ tự luật sư liệt kê, và cho mỗi luận điểm độ dài gần bằng nhau. Bản luận cứ thuyết phục hiếm khi như vậy. Luận điểm có chứng cứ vững nhất và quyết định nhiều nhất đến yêu cầu của khách nên được đặt lên đầu và được trình bày kỹ nhất; luận điểm phụ đi sau, ngắn gọn, chỉ dẫn lại chứng cứ đã nêu.
Khó hơn là chọn điều không nói. Một luận điểm yếu, chứng cứ mỏng, dễ bị phản bác có thể kéo theo nghi ngờ với cả những luận điểm mạnh. Bảng dự liệu phản bác ở phần trên là công cụ để quyết định: luận điểm nào mà câu trả lời cho phản bác chỉ là lời khẳng định, không có chứng cứ đứng sau, thì cân nhắc rút khỏi phần trình bày miệng hoặc bỏ hẳn. Đây là quyết định chiến lược gắn với mục tiêu của khách hàng, nên luật sư cần trao đổi với khách trước khi bỏ một yêu cầu mà khách đặt nhiều kỳ vọng.
AI có thể hỗ trợ bằng cách chấm sơ bộ mỗi luận điểm theo số chứng cứ độc lập, theo việc chứng cứ đến từ một phía hay hai phía, theo số phản bác chưa có câu trả lời. Bảng chấm đó là gợi ý để luật sư nhìn lại, không phải căn cứ để quyết định thay luật sư.
Văn phong: những gì AI hay làm hỏng bản luận cứ
Hùng biện thay cho lập luận. Câu dài, nhiều tính từ, nhiều lời kêu gọi công lý. Hội đồng xét xử cần luận điểm rõ, chỉ dẫn chính xác. Cắt mọi câu không mang thông tin.
Khẳng định quá mức. Những câu như "hoàn toàn không có căn cứ", "rõ ràng đã vi phạm" khi chứng cứ còn tranh cãi làm giảm độ tin cậy của cả bản. Giữ mức độ khẳng định tương xứng với chứng cứ.
Thuật ngữ mượn từ hệ thống pháp luật khác. AI học nhiều tài liệu tiếng Anh nên hay dùng khái niệm của thông luật dịch ra tiếng Việt, hoặc mô tả thủ tục không có trong tố tụng Việt Nam. Thuật ngữ phải theo đúng Bộ luật Tố tụng dân sự và luật nội dung đang áp dụng.
Lặp ý ở nhiều luận điểm. Cùng một tình tiết được kể lại ở ba chỗ khiến bản luận cứ dài mà không mạnh hơn. Kể một lần ở luận điểm chính, các luận điểm sau chỉ dẫn lại.
Từ bản viết tới phần trình bày tại phiên toà
Tại phiên toà, phần tranh luận diễn ra sau phần hỏi, và những gì được làm rõ hay bị lật lại trong phần hỏi có thể làm thay đổi trọng tâm. Bản luận cứ soạn trước vì vậy cần linh hoạt: mỗi luận điểm nên có phiên bản đầy đủ và phiên bản một phút, và luật sư cần biết luận điểm nào có thể bỏ nếu thời gian bị hạn chế.
AI có thể giúp rút gọn từng luận điểm thành đề cương nói, nhưng phần ứng biến — đối đáp với ý kiến của luật sư bên kia, trả lời câu hỏi của Hội đồng xét xử — không thể chuẩn bị bằng cách học thuộc. Cách chuẩn bị tốt hơn là nắm chắc bảng chứng cứ và dòng thời gian đến mức nhớ được số bút lục của các tài liệu then chốt.
Về bảo mật, dàn ý luận cứ và bảng dự liệu phản bác cho thấy toàn bộ chiến lược của vụ việc. Chỉ làm việc trên công cụ văn phòng đã duyệt, với dữ liệu đã che, và xoá lịch sử phiên làm việc theo quy định nội bộ sau khi đã lưu bản cần thiết vào hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để AI viết luôn bản luận cứ hoàn chỉnh rồi luật sư sửa không?
Không nên. Bản hoàn chỉnh do AI viết thường trôi chảy nên dễ làm người sửa bỏ qua lỗi về căn cứ và chứng cứ. Dựng dàn ý có kiểm từng chỉ dẫn rồi luật sư tự viết phần lập luận sẽ an toàn và thuyết phục hơn.
Làm sao biết một án lệ AI đưa ra là có thật?
Tra trong danh mục án lệ đã được công bố chính thức và đọc toàn văn, đối chiếu số án lệ, nội dung tình huống và giải pháp pháp lý. Nếu không tìm thấy trong nguồn chính thức, coi như không có và không viện dẫn.
Bản luận cứ trong vụ án hình sự có làm theo quy trình này được không?
Nguyên tắc dựng luận điểm từ tình tiết, chứng cứ và quy định vẫn dùng được cho bản bào chữa. Tuy nhiên hồ sơ hình sự có quy định riêng về tiếp cận và bảo mật tài liệu, nên phải kiểm quy định hiện hành trước khi đưa bất kỳ phần nào vào công cụ AI.
Có nên nộp bản luận cứ viết cho Hội đồng xét xử không?
Đây là quyết định của luật sư theo thực tiễn và quy định tố tụng hiện hành. Nếu nộp, bản viết phải chỉ dẫn chính xác, không chứa ghi chú nội bộ, và nhất quán với những gì đã trình bày tại phiên toà.
AI đóng vai luật sư bên kia có đáng tin không?
Đáng dùng như một vòng thử đầu tiên, không đáng tin như đánh giá cuối cùng. AI chỉ biết những gì bạn đưa vào, trong khi bên kia có thể nắm tài liệu và thông tin bạn chưa thấy. Hãy dùng kết quả để tự đặt thêm câu hỏi.
Thời gian tiết kiệm được nên dồn vào đâu?
Vào việc kiểm căn cứ pháp lý, đọc lại chứng cứ then chốt và chuẩn bị trả lời các phản bác mạnh nhất. Đó là những việc quyết định kết quả mà AI không làm thay được.