AI giúp người làm luật Việt Nam đọc tài liệu pháp lý nước ngoài nhanh hơn rất nhiều, nhưng rủi ro tăng gấp đôi: vừa có nguy cơ bịa nguồn như khi nghiên cứu luật trong nước, vừa có nguy cơ dịch một khái niệm của hệ thống pháp luật khác sang một từ tiếng Việt nghe quen mà nghĩa không tương đương. Cách dùng an toàn là để AI giải thích và tóm tắt trên nguồn gốc bạn đã tìm, còn kết luận về luật nước ngoài cho một giao dịch thật thì cần luật sư được phép hành nghề ở nước đó.
Bài này dành cho luật sư tư vấn đầu tư, thương mại quốc tế, chuyên viên pháp chế ở doanh nghiệp có đối tác nước ngoài, và sinh viên luật làm bài luật so sánh. Nội dung gồm tìm nguồn chính thức, những khái niệm hay bị dịch sai, các văn kiện quốc tế thường gặp, và ranh giới của nghiên cứu luật nước ngoài khi mình không phải luật sư nước đó.
Khi nào người làm luật Việt Nam phải đọc luật nước ngoài
Các tình huống hay gặp: hợp đồng với đối tác nước ngoài chọn luật nước ngoài làm luật áp dụng; doanh nghiệp Việt Nam đầu tư hoặc mở chi nhánh ở nước khác; tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài quốc tế; khách hàng hỏi về một quy định của nước nhập khẩu; hoặc đơn giản là muốn xem các nước khác giải quyết một vấn đề mà luật Việt Nam còn bỏ ngỏ.
Mỗi tình huống cần mức độ khác nhau. Đọc để tham khảo cách giải quyết, phục vụ góp ý xây dựng pháp luật hay viết bài nghiên cứu, thì người làm luật Việt Nam hoàn toàn làm được với sự hỗ trợ của AI. Đọc để đưa ra ý kiến về quyền và nghĩa vụ của khách hàng theo luật nước ngoài trong một giao dịch thật là việc khác: nó đòi hỏi hiểu cả hệ thống án lệ, thực tiễn và quy định nghề nghiệp của nước đó, và thường phải phối hợp với luật sư ở nước đó.
Đặt rõ mục đích ngay từ đầu giúp chọn đúng mức độ đầu tư thời gian và cách viết kết quả. Bản ghi tham khảo nên có câu nói rõ đây không phải ý kiến pháp lý về luật nước ngoài.
Tìm nguồn chính thức của luật nước ngoài
Mỗi nước có nơi công bố văn bản chính thức riêng. Nhiều nước có cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia, công báo điện tử, trang công bố bản án của toà án. Hãy tìm hiểu nơi đó trước, và ưu tiên nó hơn trang tổng hợp hay bài bình luận.
Bản tiếng Anh có thể không phải bản chính thức. Với nước không dùng tiếng Anh, bản dịch tiếng Anh do cơ quan nhà nước công bố thường chỉ để tham khảo, bản có giá trị là bản bằng ngôn ngữ gốc. Khi điểm tranh chấp nằm ở câu chữ, cần đọc bản gốc hoặc nhờ người đọc được ngôn ngữ đó.
Án lệ ở nước thông luật là nguồn luật thật. Ở các nước theo hệ thống thông luật, phán quyết của toà cấp trên ràng buộc toà cấp dưới, nên đọc luật thành văn mà bỏ qua án lệ là thiếu một nửa. Án lệ cũng có thể đã bị phán quyết sau đảo ngược hoặc giới hạn.
Kiểm từng trích dẫn án lệ nước ngoài. Năm 2023 ở Mỹ đã có vụ luật sư bị toà xử phạt vì nộp bản trình bày dẫn các vụ án không có thật do chatbot tạo ra. Mọi tên vụ, số tham chiếu AI đưa ra phải được tra trên nguồn chính thức hoặc cơ sở dữ liệu đáng tin trước khi dùng.
Những khái niệm hay bị dịch sai sang tiếng Việt
Nhiều khái niệm pháp lý gắn chặt với hệ thống pháp luật sinh ra nó. Dịch sang một từ tiếng Việt quen thuộc dễ làm người đọc hiểu theo luật Việt Nam. Bảng dưới là vài ví dụ thường gặp với tài liệu tiếng Anh; nghĩa chính xác phụ thuộc vào từng nước và cần kiểm trong nguồn của nước đó.
| Khái niệm gốc | Hay bị dịch thành | Vì sao dễ sai |
|---|---|---|
| Consideration | Đối giá, đền bù, sự cân nhắc | Là điều kiện hình thành hợp đồng trong thông luật, luật Việt Nam không có khái niệm tương đương |
| Liquidated damages | Phạt vi phạm | Là khoản bồi thường ấn định trước; một số nước thông luật không cho thi hành điều khoản mang tính trừng phạt |
| Trust | Uỷ thác | Là chế định tách quyền sở hữu danh nghĩa và quyền hưởng lợi, không trùng với uỷ thác theo luật Việt Nam |
| Estoppel | Không có từ tương đương thông dụng | Là nguyên tắc ngăn một bên phủ nhận điều mình đã khẳng định; AI hay dịch thành cụm từ mơ hồ |
| Best efforts, reasonable efforts | Nỗ lực tốt nhất, nỗ lực hợp lý | Mức độ nghĩa vụ khác nhau tuỳ nước và tuỳ cách toà giải thích |
Cách xử lý an toàn khi viết tiếng Việt là giữ nguyên thuật ngữ gốc trong ngoặc ở lần đầu, kèm một câu giải thích ngắn, thay vì chọn một từ Việt rồi dùng như thể hai khái niệm là một. Khi dịch toàn bộ hợp đồng song ngữ, phần kỹ thuật dịch có hướng dẫn riêng ở trang AI Dịch Thuật.
Văn kiện quốc tế hay gặp trong hợp đồng thương mại
Công ước Liên Hợp Quốc về hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế, thường gọi là Công ước Viên năm 1980 hay CISG, có hiệu lực với Việt Nam từ ngày 01/01/2017. Với hợp đồng mua bán hàng hoá giữa bên Việt Nam và bên ở nước cũng là thành viên, công ước có thể được áp dụng nếu các bên không loại trừ. Người làm hợp đồng mua bán quốc tế cần biết điều này trước khi soạn hay rà điều khoản luật áp dụng.
Ngoài ra còn có những văn kiện không bắt buộc nhưng hay được các bên chọn hoặc dẫn chiếu: bộ Nguyên tắc về hợp đồng thương mại quốc tế của UNIDROIT, các quy tắc Incoterms của Phòng Thương mại Quốc tế về điều kiện giao hàng, quy tắc trọng tài của các trung tâm trọng tài. Đây không phải luật của nước nào, nhưng khi hợp đồng dẫn chiếu, chúng trở thành một phần thoả thuận.
AI hữu ích để giải thích cấu trúc và khái niệm của các văn kiện này khi bạn đưa vào nguyên văn điều khoản cần đọc. Nhưng phiên bản rất quan trọng: Incoterms có nhiều bản qua các năm, quy tắc trọng tài cũng được sửa. Hợp đồng dẫn chiếu bản nào thì đọc bản đó, và AI thường trộn nội dung các bản với nhau nếu không được đưa đúng nguyên văn.
Quy trình đọc một văn bản luật nước ngoài với AI
Quy trình dưới đây áp dụng khi bạn cần hiểu một quy định nước ngoài cho mục đích tham khảo hoặc chuẩn bị làm việc với luật sư nước đó.
- Xác định nước, lĩnh vực, câu hỏi cụ thể, và mục đích đọc: tham khảo hay phục vụ giao dịch.
- Tìm văn bản trên nguồn chính thức của nước đó, ghi lại phiên bản và ngày truy cập.
- Dán nguyên văn phần liên quan vào công cụ được phép, yêu cầu AI tóm tắt cấu trúc và giải thích thuật ngữ, trích nguyên văn câu làm căn cứ cho mỗi giải thích.
- Yêu cầu AI liệt kê những khái niệm trong đoạn văn không có tương đương trực tiếp trong luật Việt Nam. Danh sách này là chỗ cần cẩn trọng nhất khi viết lại bằng tiếng Việt.
- Hỏi AI văn bản này thường được đọc cùng văn bản hướng dẫn hay án lệ nào, rồi tự tìm và kiểm từng gợi ý; không trích gợi ý chưa kiểm.
- Viết ghi chú tiếng Việt, giữ thuật ngữ gốc ở chỗ quan trọng, ghi rõ phạm vi và giới hạn.
- Nếu dùng cho giao dịch thật, lập danh sách câu hỏi để hỏi luật sư nước đó.
Bước 7 thường là sản phẩm có giá trị nhất của cả quy trình. Một danh sách câu hỏi sắc, dựa trên việc đã đọc nguồn, giúp buổi làm việc với luật sư nước ngoài ngắn và hiệu quả hơn nhiều so với một câu hỏi chung chung.
Lập bảng so sánh với quy định Việt Nam
Phần lớn câu hỏi về luật nước ngoài của khách hàng Việt Nam thật ra là câu hỏi so sánh: bên đó khác bên mình ở chỗ nào, và khác biệt đó ảnh hưởng gì tới giao dịch. Một bảng so sánh theo từng vấn đề, ví dụ hình thức hợp đồng, điều kiện có hiệu lực, bồi thường thiệt hại, thời hiệu, giải quyết tranh chấp, giúp khách hàng nhìn ra rủi ro nhanh hơn một bản dịch dài.
AI lập bảng này nhanh khi được đưa nguyên văn quy định của cả hai bên. Câu lệnh gợi ý: "Đoạn A là quy định của luật nước ngoài, đoạn B là quy định của luật Việt Nam về cùng vấn đề. Hãy lập bảng so sánh theo các tiêu chí: điều kiện, hậu quả, ngoại lệ. Mỗi ô trích nguyên văn, giữ thuật ngữ gốc của đoạn A, ô nào đoạn văn không nói thì ghi không quy định. Không đánh giá bên nào có lợi hơn." Đoạn B nên lấy từ văn bản Việt Nam đã kiểm hiệu lực, không để AI tự điền từ trí nhớ.
Bảng so sánh cũng là nơi dễ lộ khái niệm bị dịch sai. Khi hai ô trên cùng một dòng có vẻ nói cùng một điều, hãy dừng lại kiểm xem hai khái niệm có thật sự tương đương không. Ví dụ giả định: một bảng xếp "liquidated damages" và "phạt vi phạm" cùng dòng sẽ khiến khách nghĩ hai bên giống nhau, trong khi điều kiện thi hành có thể khác hẳn.
Ranh giới nghề nghiệp khi nói về luật nước ngoài
Người làm luật Việt Nam nói về luật nước ngoài cần giữ một số ranh giới, vừa vì chất lượng, vừa vì quy định hành nghề:
- Không đưa ra ý kiến pháp lý chính thức về luật nước ngoài cho giao dịch thật nếu không được phép hành nghề hoặc không phối hợp với luật sư nước đó.
- Ghi rõ trong mọi văn bản tham khảo rằng đây là tìm hiểu ban đầu, không thay thế ý kiến của luật sư nước sở tại.
- Không dịch hợp đồng song ngữ rồi khẳng định hai bản tương đương khi chưa có người thành thạo cả hai hệ thống pháp luật rà.
- Khi khách hàng gửi tài liệu của đối tác nước ngoài, ẩn danh trước khi đưa vào AI; điều khoản bảo mật trong hợp đồng với đối tác có thể cấm chia sẻ cho bên thứ ba.
- Không suy luật nước ngoài từ luật Việt Nam theo kiểu "chắc bên đó cũng vậy".
Giữ ranh giới không làm giảm giá trị công việc. Ngược lại, khách hàng doanh nghiệp đánh giá cao người làm pháp chế biết rõ mình biết gì và không biết gì, và biết hỏi đúng người.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng AI để tìm hiểu luật của nước đối tác không?
Có thể, cho mục đích tham khảo và chuẩn bị, với điều kiện đọc trên nguồn chính thức của nước đó và kiểm mọi trích dẫn. Để đưa ra ý kiến về quyền và nghĩa vụ trong giao dịch thật, nên phối hợp với luật sư được phép hành nghề ở nước đó.
Công ước Viên về mua bán hàng hoá có áp dụng cho hợp đồng của doanh nghiệp Việt Nam không?
Công ước có hiệu lực với Việt Nam từ ngày 01/01/2017. Nó có thể được áp dụng cho hợp đồng mua bán hàng hoá với bên ở nước thành viên nếu các bên không loại trừ, nhưng cần kiểm phạm vi áp dụng và điều khoản luật áp dụng của từng hợp đồng.
Vì sao không nên dịch "liquidated damages" thành phạt vi phạm?
Vì hai khái niệm thuộc hai hệ thống khác nhau. Liquidated damages là khoản bồi thường ấn định trước, và ở một số nước thông luật điều khoản mang tính trừng phạt có thể không được thi hành. Dịch thành phạt vi phạm dễ làm người đọc hiểu theo luật Việt Nam.
AI dẫn án lệ nước ngoài có đáng tin không?
Không nên tin khi chưa kiểm. Đã có vụ ở Mỹ năm 2023 luật sư bị xử phạt vì nộp các vụ án không có thật do chatbot tạo ra. Mọi tên vụ và số tham chiếu phải được tra trên nguồn chính thức hoặc cơ sở dữ liệu đáng tin.
Đưa hợp đồng với đối tác nước ngoài vào AI cần chú ý gì?
Ẩn danh tên các bên, giá trị giao dịch và chi tiết nhận diện, kiểm điều khoản bảo mật của chính hợp đồng xem có cấm chia sẻ cho bên thứ ba không, và chỉ dùng công cụ mà văn phòng hay doanh nghiệp có thoả thuận dữ liệu.
Sinh viên luật làm bài luật so sánh nên dùng AI thế nào?
Dùng để giải thích khái niệm và cấu trúc văn bản nước ngoài khi đã có nguyên văn, để lập bảng so sánh với quy định Việt Nam, và để soát lập luận. Việc tìm nguồn, đọc nguyên văn và kiểm trích dẫn nên tự làm, theo đúng quy định của trường về dùng AI.